Style kierowania zespołami w placówkach oświatowych

Style kierowania zespołem w placówkach oświatowych – teorie i praktyka

Style kierowania zespołem to względnie trwałe i powtarzalne sposoby, jakimi kierownik oddziałuje na podwładnych w celu pobudzenia i koordynacji ich działania w zespole, a przez to osiągania celów stojących przed daną organizacją. W szkołach i przedszkolach są to wzory pewnych zachowań i wywierania wpływu stosowane przez dyrektorów podczas kierowania nauczycielami, pracownikami administracyjnymi i obsługi. Dyrektorzy w swych oddziaływaniach na kadrę pedagogiczną i niepedagogiczną dobierają i stosują określone techniki kierowania, czyli zbiory różnych bodźców. Te pozwalają zarządzającym na realizację wyznaczonych zadań. Regułą powinno być powtarzanie bodźców, które wcześniej okazały się skuteczne. Mądry dyrektor eliminuje również te bodźce, które w przeszłości nie przynosiły oczekiwanych rezultatów. Właściwy dobór stylów kierowania dyrektora wpływa na skuteczne, mniej problematyczne, nowatorskie i profesjonalne funkcjonowanie placówki oświatowej.

Style kierowania mogą różnić się między sobą typami, kombinacjami połączeń i stosowaniem środków motywacji (bodźców) oddziałujących na zachowanie się podwładnych (by realizowali założone cele). To oznacza, że style mogą różnić się między sobą zakresem działania sił integrujących i dezintegrujących pracowników w organizacji. 

Biorąc pod uwagę potencjalny styl kierowania przez dyrektora (indywidualny pogląd dyrektora dotyczący tego, jakimi metodami powinien on oddziaływać na podwładnych) oraz rzeczywisty styl kierowania przez dyrektora (styl potencjalny, który został skorygowany pod wpływem aktualnych celów postawionych przed dyrektorem oraz warunków, w których trzeba je będzie realizować), w artykule przedstawione zostaną style mniej znane i rzadziej cytowane, ale w opinii wielu badaczy przywództwa edukacyjnego często jednak wykorzystywane w pracy zespołowej w placówkach oświatowych.

Styl kierowania zespołem przedstawiony przez Daniela Golemana

Goleman – amerykański psycholog, autor koncepcji inteligencji emocjonalnej – wykazał na podstawie swoich badań, że atmosfera pracy (współpracy) ma kluczowe znaczenie dla efektywności organizacji, w tym osiągania określonych zadań przez zespół. W ostatnim czasie bardzo dużo mówi się o właściwej atmosferze współpracy w placówkach oświatowych. Odnaleźć można wiele artykułów naukowych na temat satysfakcji i braku satysfakcji w pracy zespołowej. Goleman zaprezentował sześć stylów kierowania, które zaobserwował podczas swoich badań, następnie odpowiednio je nazwał.

Nakazowy

Dyrektor sam podejmuje decyzje, nie konsultuje ich z nikim. Członków zespołu traktuje odgórnie. Ten styl tłumi kreatywność podwładnych, zniechęca do współpracy. Podczas zebrań rady pedagogicznej mało kto „wychyla” się z grona z jakimiś wolnymi wnioskami, propozycjami, opiniami. Po zebraniu słychać komentarze: „dobrze, że już się skończyło; strata czasu; to nie ma sensu; nie będę się odzywać, bo i tak to nic nie zmieni w tej szkole”. Mało tego, ten styl zbyt często utożsamiany jest z agresywnym tłumieniem jakichkolwiek propozycji zmian, pomysłów i innowacji. Podobny jest do stylu autorytarnego. Kadra pedagogiczna nie ma nic do powiedzenia. Pracownicy administracji, obsługi oraz nauczyciele przychodzą do przedszkola/szkoły jak do zwykłego zakładu pracy, a nie do „swojej placówki”. Wchodzą, wykonują nakazane obowiązki i wychodzą. Pracę wykonują raczej automatycznie. Nie wkładają w nią „serca”, są przekonani, że i tak nie będzie to docenione przez dyrektora, więc po co się starać. Jeśli nadarzy się okazja, szybko zmienią placówkę na inną.

Autorytatywny

Zwany również stylem wizjonerskim (nie mylić z autorytarnym czy autokratycznym, despotycznym). Jest bardziej preferowany przez członków zespołu niż styl nakazowy. Tu dyrektor przedstawia pracownikom cel, do którego należy zmierzać. Przekazuje pewnego rodzaju wizję, pozostawiając jednocześnie członkom zespołu swobodę doboru sił i środków niezbędnych do realizacji tej wizji. Kierownik daje pewnego rodzaju wolność w pracy, akceptuje kierunki działania, wspiera zespół, inspiruje do podejmowania kolejnych przedsięwzięć. To bardzo popularny i często stosowany styl w zarządzaniu oświatą, choć nie zawsze w ten sposób identyfikowany i nazywany. Przykładowo, akceptacja przez dyrektora szkoły pomysłów zespołu nauczycieli współorganizujących proces edukacyjny dotyczących modyfikacji form zajęć rewalidacyjnych dla uczniów z niepełnosprawnością albo przekazanie nauczycielom przedmiotów ścisłych wizji dotyczącej organizacji konkursu naukowego dla uczniów klas 7–8 z chemii, biologii, fizyki i geografii, którzy mogą pod okiem nauczyciela przedmiotu przygotować gadżet naukowy.

Innym przykładem może być przekazanie pracownikom administracji i obsługi wyników ankiety przeprowadzonej wśród rodziców, z których odczytać można postulaty o poprawę komunikacji, właściwe traktowanie rodziców przyprowadzających i odbierających dzieci z placówki, szybsze i bezkonfliktowe załatwianie interesantów w sekretariacie przedszkola, pomoc dzieciom z młodszych klas w poruszaniu się na terenie placówki (postawa czynna, nie bierna), więcej uśmiechu i życzliwości. Praca dyrektora z tym zespołem (dyrektor reprezentuje styl autorytatywny) będzie polegać np. na zorganizowaniu spotkania, podczas którego za pomocą „burzy mózgów” członkowie zespołu sami zaproponują zmiany, terminy ich wprowadzenia oraz zgodzą się na dalszą współpracę w celu poprawienia jakości obsługi administracyjnej i bieżącej wobec rodziców i uczniów.

Jednoczący

Polega na wypracowaniu właściwych relacji pomiędzy członkami zespołu. To fundament skutecznej współpracy. W pierwszej kolejności dyrektor skupia swoją uwagę na wypracowaniu właściwych stosunków międzyludzkich w organizacji, następnie przekazuje zadanie do wykonania. Członkowie zespołu chętniej przystępują do wykonania zadania, jeśli panuje wśród nich przyjazna atmosfera. Ten styl dyrektor może wykorzystać podczas zebrań rady pedagogicznej. Jeśli zjedna sobie grono pedagogiczne, to zarządzanie przedszkolem będzie łatwiejsze. Jeśli natomiast przysporzy sobie wrogów, zarzadzanie będzie o wiele trudniejsze. W stylu jednoczącym można zorganizować spotkanie integracyjne, podczas którego zawężą się relacje pomiędzy zarządzającymi a zarządzanymi (w hierarchii pionowej) i pomiędzy samymi pracownikami (w hierarchii poziomej). Można zaprosić eksperta od poprawy stosunków w organizacji (zawężania relacji). Zazwyczaj jest to psycholog lub coach. Dyrektor może również poprosić o poprowadzenie takiego spotkania najbardziej lubianą i szanowaną osobę z grona lub kilka osób. Należy uważać, aby podczas takich spotkań nie doszło do reakcji odwrotnej, dlatego proponuje się podchodzić do tego tematu w sposób porozumiewawczy i z dużą rozwagą.

Demokratyczny, inaczej współuczestniczący

Ten styl powielany jest w wielu innych koncepcjach stylów zarzadzania (Brown, Blanchard). Zakłada współudział członków zespołu w podejmowaniu decyzji. Powinien być dopasowany do poziomu wiedzy, kompetencji i dojrzałości pracowników. Tutaj dyrektor deleguje swoje uprawnienia na poszczególnych członków zespołu, angażuje się w pracę całego zespołu i zachęca do samodzielności. Ten styl sprzyja wysokiej jakości pracy, ale może prowadzić do przedłużającego się czasu na podejmowanie decyzji i chaosu w przypadku różnych zdań członków zespołu. Przykładem może być delegowanie na zastępcę dyrektora niektórych zadań, zbieranie opinii grona pedagogicznego na ważny temat, organizowanie spotkań poszczególnych zespołów w celu rozwiązania zaistniałego problemu czy powstałego konfliktu. Dyrektor może poprosić zespół wybranych nauczycieli, aby przeanalizowali statut placówki i zaproponowali na zebraniu rady pedagogicznej zmiany jego treści. Można poprosić wszystkich pracowników, aby pod okiem wyznaczonego lidera, którego sami wybiorą, przygotowali plan pikniku rodzinnego obejmujący m.in. określenie ról poszczególnych pracowników; wyposażenia i sprzętu niezbędnego do przeprowadzenia imprezy, budżetu, planu oraz osób odpowiedzialnych za poszczególne obszary.

Normatywny, znany również jako procesowy

Dyrektor swoją uwagę skupia na standardach i sposobach wykonywania zadania. Przejawia wobec swoich podwładnych duże oczekiwania i ustanawia bardzo wysokie poprzeczki efektywności pracy, osobiście dając przykład, że ich osiągnięcie jest możliwe. Jeśli jest potrzeba, sam podejmuje pracę. Uczy członków zespołu, wskazuje im, w jaki sposób osiągać cele. Inni badacze ten rodzaj stylu kierowania utożsamiają z wojskiem (doświadczony przełożony i początkujący podwładny – generał i szeregowy). Bywają sytuacje, że dyrektorem zostaje nauczyciel przedmiotowy, który bardzo wysoko ceni swoją pracę dydaktyczną. Jeśli spotyka się z nauczycielem, który jego zdaniem nie dorównuje jego poziomowi, może to wykorzystać do poprawy jakości jego pracy albo wręcz odwrotnie – zniechęcić i zdemotywować do dalszych działań i rozwoju. Takiemu dyrektorowi nic nie ujdzie uwagi. Niektórzy twierdzą, że styl normatywny powoduje „odczucie oddechu dyrekcji na plecach nauczycieli”.

Wychowawczy

W tym stylu dyrektor skupia się na rozwoju swoich pracowników, mniej na zadaniu. Pomaga im odkrywać w sobie mocne i słabe strony oraz łączyć je z aspiracjami w życiu osobistym i zawodowym. Tutaj dyrektorzy pomagają pracownikom odkrywać ich role, zawsze chcą być obok nich, doradzają w wielu sprawach, po prostu ich wychowują. Niektórzy twierdzą, że tacy dyrektorzy „zbyt niańczą” lub „zbyt głaszczą” nauczycieli. Nie jest to jednak obraz pierwotnego wychowawczego stylu zarządzania, o jakim pisał Goleman. W piśmiennictwie rzadko podejmuje się rozważania na temat wychowawczego stylu kierowania. Nie jest on lubiany przez pracowników, bo uświadamia im brak kompetencji miękkich, a także spowolnia ich pracę. W takim stylu nauczyciele mogą czuć się „gorsi” albo „niedokształceni”. Ten styl ma też pozytywne strony, szczególnie dla młodej kadry pedagogicznej, która z otwartością przyjmuje rady i wskazówki dyrekcji, może podnosić swoje kompetencje, dokształcać się.

Style kierowania wynikają z osobowości i temperamentu zarządzającego, jego doświadczeń oraz posiadanej wiedzy. Przyjmuje się, że style zarządzania są wypadkową:

• cech osobowościowych przełożonego,
• cech osobowościowych podwładnych,
• struktury zespołu pracowniczego.
   

Styl kierowania zespołem może przejawiać się w różnych narzędziach kierowania:

• poprzez środki i metody organizacji formalnej (procedury, przepisy, regulaminy, system wynagrodzeń i kar, oceny kadrowe),
• poprzez środki i metody psychologiczne (techniki negocjacji, treningi grupowe, perswazja, reguły postępowania/wpływu, metody odpowiedniego reagowania, choćby oparte o zasady inteligencji emocjonalnej bądź umiejętności panowania nad lękiem, napięciami i stresem).
   

Dany styl można rozpoznać po wyróżniających go czynnikach składających się na sposób bycia/postępowania zarządzającego. Jest ściśle powiązany z pełnieniem danej roli. Dyrektorzy powinni posiadać wiedzę na temat stylów kierowania i na bieżąco ją aktualizować. Każdego dnia zarządzający powinni zadawać sobie pytanie o to, jaki styl reprezentują, następnie podejmować próbę odpowiedzi na to pytanie. Szczególnie w obecnych czasach nieoczekiwanych zmian i kryzysów, cyfryzacji, digitalizacji, stanów niepewności i permanentnego zmieniania prawa oświatowego wiedza na temat stylów kierowania powinna znajdować się w głównych obszarach zainteresowania dyrektorów placówek oświatowych, zwłaszcza gdy po okresie pandemii prawie każdego dnia możemy obserwować w przedszkolach i szkołach dotąd nieznane nam różnego rodzaju sytuacje problemowe. Przyjmowanie dzieci uchodźców z Ukrainy również wymaga od dyrektorów refleksji nad tym, w jakim stylu zarządzać podległymi pracownikami. 

Dyrektorzy otrzymują wiedzę na temat stylów zarządzania podczas studiów podyplomowych i kursów kwalifikacyjnych z zarządzania oświatą. Niestety, temat ten jest traktowany „po macoszemu”. Skąd takie wnioski? W wyniku badań przeprowadzonych w pierwszym kwartale 2023 r. stwierdzono, że tylko 37 z 139 programów kształcenia z zarządzania oświatą zawiera temat dotyczący stylów zarządzania¹. Temat ten odnaleziono w module: „Dyrektor w roli przywódcy” jako temat zbiorczy o nazwie „Przywództwo edukacyjne w placówce oświatowej – aspekty ogólne, style przywództwa, wartości w życiu jednostki, zespołu”. Dane dotyczące występowania tematu o stylach zarządzania w programach kształcenia dyrektorów szkół z zrządzania oświatą, z podziałem na szkoły wyższe i ośrodki szkolenia, przedstawiono na ryc. 1.

Z powyższych danych wynika, że kwestia stylów zarządzania powinna być częściej podejmowana podczas szkoleń przeprowadzanych dla dyrektorów, konferencji i kongresów edukacyjnych, studiów podyplomowych. Dyrektorzy sami powinni podejmować próby audytu własnego stylu zarządzania, choćby poprzez ankiety kierowane do podległej kadry pedagogicznej, pracowników obsługi i administracji. Po co? Przede wszystkim po to, aby modyfikować, dostosowywać i rozwijać reprezentowany przez siebie styl kierowania zespołem.

Wybrane style zarządzania zespołami w placówkach oświatowych według Sułkowskiego

Interesujący podział stylów zarządzania zespołami przedstawił Sułkowski. Dla celów artykułu zaprezentowane zostaną tylko cztery wybrane style, najbardziej adekwatne do kierowania zespołami w placówkach oświatowych.

Kierowanie właścicielskie

Występuje wyłącznie w placówkach niepublicznych, szczególnie w sytuacji, kiedy dyrektorem jest osoba prowadząca daną placówkę (inaczej właściciel). Cechuje się tym, że w zarządzaniu szkołą uczestniczą osoby powiązane rodzinnie lub towarzysko (w tym wypadku ten styl może być obecny w każdym typie placówki). Jest zorientowane na zadania i na ludzi reprezentujących daną grupę interesów. Niestety, jest raczej negatywnie oceniane przez środowisko edukatorów, gdyż może:

• kojarzyć się z robieniem biznesu na edukacji (niektórzy stoją na stanowisku, że robienie biznesu na oświacie nie powinno być negatywnie odbierane, natomiast biorąc pod uwagę misję oświaty w Polsce oraz niskie zarobki nauczycieli, należy głęboko zastanowić się nad takim podejściem, gdzie tylko wybrana grupa osób w nadmiarze korzysta z wszystkich możliwych profitów),
• prowadzić do działań przysposabiających szkole grupy rodziców wyłącznie zamożnych (szkoła dla elit, zarządzanie w oparciu o żądania bogatych rodziców),
• powodować patologię w zarządzaniu, np. nieobiektywne ocenianie na prośbę rodziców (coś za coś), brak szczerości w komunikacji (aby nikogo nie urazić), wpływ zamożnych rodziców na wizję i zarządzanie placówką, tworzenie się grup wpływu na właściciela, które mogą mieć rozbieżne interesy (np. jedni chcą wycieczki zagranicznej, inni nie wyrażają zgody, bo ich na to nie stać),
• być odbierane jako zarządzanie przez „kolesiostwo”, a nie dyrektora.
   

W tym stylu wzory kierowania mają charakter nieformalny, oparty na komunikacji ustnej, pozbawiony trwałych reguł i procedur organizacyjnych. W zarządzaniu może być odczuwalny chaos i zmienność w decyzjach. Jest precyzyjnie zorientowane na wykonanie zadania, choć bywają sytuacje, że w trakcie wykonywania zadania dyrektor zmienia strategię lub wyznacza kompletnie inne cele. W sferze wartości ten styl zarządzania jest silnie indywidualistyczny, co wiąże się np. z rolą właściciela-przedsiębiorcy.

Kierowanie siłowe

Cechuje je autorytaryzm wzmocniony formalizmem i hierarchicznością. Jest zorientowane na zadania. W oświacie jest charakterystyczne dla średnich i dużych placówek. Nie jest związane z pozycją właściciela, bardziej z organem prowadzącym, np. JST. U dyrektora wyraźny jest indywidualizm i orientacja na wyznaczone cele. Nastawiony jest on w równym stopniu na podejmowanie decyzji operacyjnych i strategicznych. Wykazuje większą tolerancję dla działań w warunkach niepewności. Można usłyszeć, że „rządzi twardą ręką” albo „nikt mu nie podskoczy”.

Kierowanie polityczne

Ten wzór zarządzania pojawia się w szkołach, w których ukształtowały się silne grupy wpływu oddziałujące na decyzje dyrektora. Kierowanie polityczne wiąże się z koniecznością współpracy z takimi grupami. Kluczowy rodzaj aktywności dyrektora to negocjacje, mediacje i lobbing. Kierowanie polityczne wiąże się z respektowaniem bardziej demokratycznych podejść do podejmowania decyzji, takich jak metoda partycypacyjna, reprezentacyjna czy kolegialna. Może być obecne w relacji dyrektor – podwładni albo organ prowadzący – dyrektor. Coraz częściej odnotowuje się przypadki, że konkursy na dyrektorów szkół nie są przeprowadzane obiektywnie, lecz po linii politycznej. Kierowanie polityczne cechuje się charakterem operacyjnym, z założenia to działanie na krótką metę. Niestety, działania dyrektora podlegającego różnym naciskom ze strony politycznych grup wpływu można metaforycznie określić raczej jako grę niż realizację planu.

Kierowanie klubowe

Występuje w każdym rodzaju placówki oświatowej – publicznej/niepublicznej, samorządowej/niesamorządowej, dużej/małej, wiejskiej/miejskiej, ogólnodostępnej/integracyjnej, sportowej/specjalnej itd. Wyróżnia się uzależnieniem dyrektora od zespołu podwładnych. Mając stosunkowo słabą władzę, sam zabiega o akceptację pracowników i wybiera zdecydowanie bardziej demokratyczne metody podejmowania decyzji, które mogą prowadzić do niskiej efektywności. W tak zrządzanej szkole panuje zwykle dobra, nieformalna atmosfera. W sferze wartości dyrektor klubowy oświaty będzie wybierał raczej kolektywizm i równość. Decyzje podejmuje się jedynie w perspektywie operacyjnej. W tak zarządzanej szkole stosunkowo mała może być tolerancja na niepewność.

Jaki styl zarządzania najczęściej przedstawiają dyrektorzy?

W piśmiennictwie najczęściej opisywany jest styl kierowania autokratyczny, liberalny oraz demokratyczny. Nie będą one omawiane w tym artykule, natomiast zostaną zaprezentowane wyniki badań, w których zapytano dyrektorów o ich styl zarządzania, mając na uwadze właśnie te trzy style (Ryc. 2).

Aż 53% badanych uważa, że kierując zespołem, reprezentuje styl mieszany. Tylko 4% wybrało odpowiedź autokratyczny. 23% respondentów nie ma zdania na ten temat. Podobnie jak w przypadku wniosków z badań nad pełnieniem odpowiedniej roli (poprzedni artykuł z tej serii), również w tym przypadku należy prowadzić kolejne badania, tym razem z nauczycielami, gdyż oni mogą bardziej obiektywnie wypowiedzieć się na ten temat. Należy również organizować szkolenia dla dyrektorów szkół i przedszkoli z obszaru przywództwa edukacyjnego w celu podnoszenia ich kompetencji przywódczych i nabywania wiedzy specjalistycznej o stylach zarządzania/kierowania zespołem. 

Bibliografia:

• Encyklopedia zarządzania; https://mfiles.pl/pl/index.php/Styl_kierowania [dostęp: 27.11.23].
• Sułkowski Ł., Role przywódcy i kierownika a wzory kierowania, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Socjologica” 21, 2001.
• Witek A., Kształcenie dyrektorów do zarządzania kryzysem, w: Dacko-Pikiewicz Z., Szczepańska-Woszczyna K. (red.), Interdyscyplinarne prace naukowe studentów i doktorantów Akademii WSB, tom IV, Dąbrowa Górnicza 2023.