Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dyrektor kontra prawo

1 września 2021

NR 122 (Wrzesień 2021)

Projekt rozszerzenia kar za niedopełnienie obowiązków

22

Projekt zmian w ustawie z dnia 14 grudnia 2016 r. Prawo oświatowe (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 1082 ze zm.) rozszerzający znacznie uprawnienia kuratorów nie jest jedyną zmianą w tej ustawie, jaka jest projektowana. Dostępny jest bowiem projekt z dnia 15 czerwca 2021 r., dodający do Prawa oświatowego przepisy karne.

Zgodnie z treścią nowego art. 188a ust. 1, kto, kierując jednostką organizacyjną wymienioną w art. 2 pkt 1–8, przekracza swoje uprawnienia lub nie dopełnia obowiązków w zakresie opieki lub nadzoru nad małoletnim, czym działa na szkodę tego małoletniego, podlega karze pozbawienia wolności do lat trzech.
Zgodnie z ust. 2, jeżeli następstwem czynu określonego w ust. 1 jest śmierć małoletniego, ciężki uszczerbek na jego zdrowiu lub doprowadzenie małoletniego do obcowania płciowego, lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od trzech miesięcy do lat pięciu.
Wspomniane w tej regulacji jednostki organizacyjne wymienione w art. 2 pkt 1–8 to prawie wszystkie jednostki oświatowe, które objęte są regulacją tej ustawy. Projekt nie będzie dotyczył jedynie jednostek wskazanych w art. 2 pkt 9–11, czyli placówek doskonalenia nauczycieli, bibliotek pedagogicznych i kolegiów pracowników służb społecznych. Dyrektorzy pozostałych jednostek oświatowych, a więc szkół, przedszkoli i placówek, zdecydowana większość dyrektorów kierujących jednostkami organizacyjnymi systemu oświaty, będą podlegali odpowiedzialności karnej wskazanej w tym projekcie, o ile oczywiście zostanie on przyjęty i stanie się obowiązującym prawem. 
Aby odpowiedzieć na pytanie, w jakim celu ma zostać wprowadzony omawiany projekt, można odwołać się do dostępnego uzasadnienia do projektu. Jak w nim czytamy: „ma on na celu spenalizowanie czynów polegających na przekroczeniu uprawnień lub niedopełnieniu obowiązków w zakresie opieki lub nadzoru nad małoletnimi przez osoby kierujące jednostkami organizacyjnymi zapewniającymi ten nadzór i opiekę. Należy bowiem podjąć niezwłoczne działania legislacyjne zmierzające do zlikwidowania luki prawnej powodującej bezkarność ww. osób, które kierując placówką i odpowiadając za opiekę nad dziećmi, nie realizują prawidłowo swoich obowiązków, działając na szkodę małoletnich”.
Według uzasadnienia osoby, które kierując daną jednostką, odpowiadają jednocześnie za opiekę nad dziećmi, są odpowiedzialne za bezpieczeństwo podopiecznych i pracowników placówki, powinny podejmować samodzielne decyzje dotyczące organizacji pracy w placówce w zgodzie z oczekiwaniami pracowników i standardami świadczonych usług, a także w zakresie realizacji usług w placówce i oceny pracowników, a także podopiecznych. Działalność osoby kierującej jednostką sprawującą pieczę nad dziećmi nie jest ograniczona wyłącznie do wykonywania czynności zarządczych i administracyjnych, ale związana jest również z szeroko pojętym sprawowaniem opieki nad dziećmi.
Uzasadnienie wskazuje również, że „Potrzeba podjęcia niezwłocznych działań legislacyjnych wynika także z ostatnich doniesień (w tym szeroko dyskutowanych w mediach) dotyczących braku odpowiedzialności za krzywdę, jakiej w różnego rodzaju placówkach powołanych do opieki i nadzoru nad dziećmi doświadczają przebywający w nich wychowankowie.
Przykładowo wskazać należy na sprawę dotyczącą niepublicznego punktu przedszkolnego prowadzonego w miejscowości pod Łodzią, gdzie miało dochodzić do wielokrotnego krzywdzenia dzieci przez małoletniego, który podstępem doprowadzać miał wychowanków do poddawania się czynnościom seksualnym. Prokuratura umorzyła postępowanie prowadzone w stosunku do osoby kierującej punktem przedszkolnym, uzasadniając, że osoba ta nie jest funkcjonariuszem publicznym i nie może podlegać odpowiedzialności karnej za niedopełnienie obowiązków, a tym samym działanie na szkodę interesu małoletniego”.
Uzasadnienie wskazuje również, że obecne rozwiązania prawne nie regulują kwestii odpowiedzialności karnej osób kierujących jednostkami objętymi systemem oświaty, żłobkami, klubami dziecięcymi oraz jednostkami instytucjonalnej pieczy zastępczej i placówkami wsparcia dziennego – za czyny związane z przekroczeniem uprawnień lub niedopełnieniem obowiązków w zakresie opieki i nadzoru nad małoletnimi. Odpowiedzialność karną w odniesieniu do funkcjonariuszy publicznych statuuje art. 231 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny (Dz. U. z 2020 r., poz. 1444 i 1517). Brak jest natomiast przepisu przewidującego możliwość pociągnięcia do odpowiedzialności osoby kierującej niepubliczną jednostką organizacyjną sprawującą pieczę nad małoletnimi.
W obowiązującym stanie prawnym odpowiedzialności karnej za przekroczenie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków, a tym samym działanie na szkodę interesu publicznego lub prywatnego, podlega funkcjonariusz publiczny na gruncie art. 231 § 1 k.k., a więc osoba wymieniona w art. 115 § 13 k.k. Funkcjonariuszem publicznym zgodnie z ww. przepisem jest:

POLECAMY

  • Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej;
  • poseł, senator, radny;
  • poseł do Parlamentu Europejskiego;
  • sędzia, ławnik, prokurator, funkcjonariusz finansowego organu postępowania przygotowawczego lub organu nadrzędnego nad finansowym organem postępowania przygotowawczego, notariusz, komornik, kurator sądowy, syndyk, nadzorca sądowy i zarządca, osoba orzekająca w organach dyscyplinarnych działających na podstawie ustawy;
  • osoba będąca pracownikiem administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe, a także inna osoba w zakresie, w którym uprawniona jest do wydawania decyzji administracyjnych;
  • osoba będąca pracownikiem organu kontroli państwowej lub organu kontroli samorządu terytorialnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe;
  • osoba zajmująca kierownicze stanowisko w innej instytucji państwowej;
  • funkcjonariusz organu powołanego do ochrony bezpieczeństwa publicznego albo funkcjonariusz Służby Więziennej;
  • osoba pełniąca czynną służbę wojskową, z wyjątkiem terytorialnej służby wojskowej pełnionej dyspozycyjnie;
  • pracownik międzynarodowego trybunału karnego, chyba że pełni wyłącznie czynności usługowe.

Powyższe wskazuje, że przypisanie odpowiedzialności karnej osobom kierującym jednostkami objętymi systemem oświaty, żłobkami, klubami dziecięcymi oraz jednostkami instytucjonalnej pieczy zastępczej i placówkami wsparcia dziennego – w świetle obowiązujących regulacji – możliwe jest jedynie w przypadku, gdy te osoby można zaliczyć do katalogu osób będących pracownikiem administracji rządowej, innego organu państwowego lub samorządu terytorialnego, a także innych osób w zakresie, w którym uprawnione są do wydawania decyzji administracyjnych, tj. do katalogu osób wymienionych w art. 115 § 13 
pkt 5 k.k. Zagadnienie dotyczące ujęcia m.in. nauczycieli i dyrektorów jednostek systemu oświaty w katalogu funkcjonariuszy publicznych jest przedmiotem rozbieżności w orzecznictwie sądów. Pomimo zauważalnej tendencji do rozróżniania pojęć funkcjonariusza publicznego oraz osoby pełniącej funkcję publiczną nie zawsze orzecznictwo sądów jest jednolite w tym zakresie.
W dalszej części uzasadnienie wskazuje, że przedszkola mogą być prowadzone jako przedszkola publiczne, tj. instytucje powołane przez organ administracji rządowej lub jednostkę samorządu terytorialnego (na poziomie gminy, powiatu, województwa), lub inną osobę prawną lub osobę fizyczną albo jako przedszkola niepubliczne prowadzone przez osoby prawne lub osoby fizyczne na podstawie wpisu do ewidencji placówek i szkół niepublicznych. Projekt ustawy ma natomiast mieć zastosowanie nie tylko do dyrektorów jednostek publicznych, ale również oddziaływać na dyrektorów jednostek niepublicznych.
Warto wspomnieć, że projekt został skrytykowany przez Związek Nauczycielstwa Polskiego, oceniający proponowane rozwiązania ustawowe. 
ZNP podniósł, że zgodnie z treścią § 4 ust. 1 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 czerwca 2002 r. w sprawie „zasad techniki prawodawczej” ustawa nie może powtarzać przepisów zamieszczonych w innych ustawach. Co więcej, w myśl § 28 tego rozporządzenia przepisy karne zamieszcza się tylko w przypadku, gdy naruszenie przepisów ustawy nie kwalifikuje się jako naruszenie przepisów Kodeksu karnego, Kodeksu karnego skarbowego lub Kodeksu wykroczeń, a czyn wymagający zagrożenia karą jest związany tylko z treścią tej ustawy.
Jeżeli istnieje już regulacja kodeksowa wprowadzająca dany zakaz karny, jego powtórne (choćby bardziej szczegółowe) wprowadzenie jest zbędne. ZNP przywołał tu art. 231 § 1 i 3 oraz art. 160 § 1 i 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks karny. Regulacja art. 231 została wspomniana we wcześniej cytowanym uzasadnieniu do projektu, natomiast art. 160 § 1 Kodeksu karnego stanowi, że kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do trzech lat. Zgodnie z § 2 tej regulacji, jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od trzech miesięcy do pięciu lat. Według ZNP zaniedbania w zakresie prawidłowego sprawowania opieki są sankcjonowane w art. 160 § 1 i 2 k.k. i obejmują swoim działaniem także nauczycieli i dyrektorów przedszkoli. Nie ma więc żadnego uzasadnienia normatywnego dla konieczności wprowadzenia do treści ustawy Prawo oświatowe.
ZNP w swojej opinii zwróciło uwagę na kolejny problem z projektem nowelizacji. Otóż wprowadzenie do ustawy Prawo oświatowe normy w postaci art. 188a ust. 1 ma na celu wprowadzenie odpowiedzialności nacechowanej subiektywną i wartościującą oceną działań dyrektora – w oderwaniu od zobiektywizowanych instrumentów prawnych. Na takie niebezpieczeństwo zwrócił uwagę Sąd Okręgowy w Olsztynie w wyroku z 2 lipca 2018 r. (sygn. akt VII Ka 342/18; LEX nr 2 555 864), stwierdzając, że art. 231 k.k. może być używany w sposób instrumentalny, gdy nie można postawić dyrektorowi innych zarzutów karnych. Sąd okręgowy w wyroku uniewinniającym dyrektora szkoły podniósł, że analiza stawianych zarzutów dowodziła, że – tak od strony przedmiotowej, jak i podmiotowej – nie można było czynów zarzucanych oskarżonym zakwalifikow...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Przedszkola"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy