Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dyrektor kontra prawo

6 grudnia 2021

NR 125 (Grudzień 2021)

Prawna odpowiedzialność dyrektorów i osób prowadzących placówki oświatowe

0 40

W poprzednim wydaniu czasopisma omówione zostały zasady karnoprawnej odpowiedzialności pracowników oświaty. Jednak nie tylko pracownicy jednostek oświatowych podlegają odpowiedzialności, w tym karnej, bo dotyczy ona także osób prowadzących, czyli właścicieli oraz dyrektorów wykonujących funkcję organów danej jednostki. Zapraszamy do zapoznania się z zasadami i przykładami odpowiedzialności tych osób, wynikającej z różnych podstaw prawnych, czyli odpowiedzialności cywilnej, dyscyplinarnej czy karnej.

Odpowiedzialność cywilna

Inaczej niż w przypadku odpowiedzialności karnej, trudno jest usystematyzować przesłanki odpowiedzialności cywilnej, ponieważ przepisy obejmują ustawę z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (dalej: k.c.) i jeszcze inne ustawy. Najogólniej rzecz ujmując i opierając się na zasadach prawa rzymskiego, można tę odpowiedzialność podzielić na tzw. deliktową, czyli z tytułu czynów niedozwolonych, oraz kontraktową, czyli za naruszenie zawartych umów (kontraktów). Zasad i podstaw odpowiedzialności szukać będziemy przede wszystkim w poszczególnych tytułach i działach Kodeksu cywilnego. 

POLECAMY

Odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych (deliktowa)

Regulacje dotyczące czynów niedozwolonych znajdują się w Tytule VI Księgi trzeciej Kodeksu cywilnego – Zobowiązania. Podstawowym przepisem, a jednocześnie zasadą ogólną, jest przepis art. 415 k.c.: „Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia”. Kolejny natomiast (art. 416) stanowi, że „Osoba prawna jest obowiązana do naprawienia szkody wyrządzonej z winy jej organu”. 
Oba te przepisy, a właściwie fundamentalne zasady odpowiedzialności, są samoistnymi podstawami prawnymi i skutkują zaistnieniem odpowiedzialności odszkodowawczej. Ta odpowiedzialność odróżnia się w polskim prawie od odpowiedzialności kontraktowej, gdzie dla zaistnienia obowiązku naprawienia szkody wymaga się, aby szkoda była wynikiem niewykonania lub nienależytego wykonania istniejącego wcześniej między stronami stosunku zobowiązaniowego, czyli najczęściej zawartej między nimi umowy. Wskazany wyżej przepis ma zastosowanie w takich wypadkach, w których do wyrządzenia szkody dochodzi poza istniejącymi między danymi osobami stosunkami prawnymi, a zdarzenie wywołujące szkodę jest jednocześnie źródłem powstania zobowiązania, którego treść sprowadza się właśnie do obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej tym zdarzeniem. Ten przepis na ogół nie obejmuje natomiast obowiązku naprawienia szkody wyrządzonej w ramach istniejącego już między stronami stosunku prawnego. Przepisy Kodeksu cywilnego przewidują odpowiedzialność za czyny niedozwolone, a zatem także za szkodę wyrządzoną bez winy człowieka, a nawet za zdarzenia zaszłe bez zaangażowania woli ludzkiej. Czyn niedozwolony stanowi zatem pewien fakt lub zespół faktów rodzący odpowiedzialność za szkodę, jeśli da się stwierdzić, iż szkoda jest jego zwykłym następstwem, a zatem jeśli między czynem tym a szkodą występuje adekwatny związek przyczynowy (Kodeks cywilny. Komentarz pod red. E. Gniewka i P. Machnikowskiego, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2017). 

Zasadę czy też podstawę ogólną odpowiedzialności deliktowej stanowi wina sprawcy, ale za szkodę można też odpowiadać bez winy, co uzasadnione jest względami ryzyka lub słuszności. Zasady winy, ryzyka i słuszności stosowane są niezależnie od siebie i odnoszą się do odmiennych postaci czynów niedozwolonych, skonkretyzowanych w poszczególnych przepisach Kodeksu cywilnego. 

Warto dodać, że poza odpowiedzialnością za czyny własne, przewidzianą przez art. 415–416 oraz 422–426 k.c., w reżimie deliktowym występują także inne podstawy odpowiedzialności, które jednak nie mają takiego znaczenia w działalności oświatowej. 

Zgodnie z ukształtowanymi zasadami – przesłankami odpowiedzialności odszkodowawczej są: 

  • zaistnienie szkody, 
  • wystąpienie faktu, za który zgodnie z ustawą jest odpowiedzialny określony podmiot (czynu niedozwolonego), czyli zdarzenie, z którym ustawa łączy obowiązek odszkodowawczy, 
  • związek przyczynowy między czynem niedozwolonym a szkodą w tej postaci, iż szkoda jest jego zwykłym następstwem, czyli tzw. związek przyczynowo-skutkowy.

Współczesna doktryna cywilistyczna rozróżnia dwie postaci winy: winę umyślną i winę nieumyślną. W wypadku winy umyślnej sprawca chce wyrządzić drugiemu szkodę (zamiar bezpośredni) lub co najmniej świadomie godzi się na powstanie takiego skutku (zamiar ewentualny). W wypadku winy nieumyślnej – sprowadzonej do postaci niedbalstwa – szkoda jest wynikiem niedołożenia przez sprawcę należytej staranności. 

Wyróżnia się także często w winie nieumyślnej postać lekkomyślności. Z punktu widzenia odpowiedzialności cywilnej każdy stopień winy (nawet nieumyślnej) uzasadnia nałożenie na sprawcę szkody obowiązku jej naprawienia.

Jednak nie we wszystkich przypadkach, gdy wystąpiła wina, sprawca będzie ponosił odpowiedzialność. Kodeks cywilny przewiduje bowiem cztery przypadki wyłączenia bezprawności czynu, czyli tzw. kontratypy, mianowicie: 

  • obrona konieczna,
  • stan wyższej konieczności,
  • dozwolona samopomoc,
  • wykonywanie własnych praw podmiotowych.

Doktryna i judykatura przewidują dalsze cztery kontratypy w postaci: 

  • zgody pokrzywdzonego, 
  • działania w granicach ustawowo przyznanych uprawnień, 
  • działania na własne ryzyko,
  • działania z pobudek altruistycznych.

Zgodnie z treścią art. 6 k.c. ciężar dowodu istnienia przesłanek przewidzianych w art. 415 spoczywa na poszkodowanym. Często jest to trudne i w praktyce niemożliwe do precyzyjnego przeprowadzania, jednak szczególnie w odniesieniu do winy sprawcy ten obowiązek dowodowy po stronie poszkodowanego ułatwiają szeroko stosowane domniemania faktyczne. W okolicznościach konkretnego przypadku dla ustalenia winy sprawcy szkody wystarczy więc wykazanie bezprawności jego zachowania się – jako podstawy domniemania faktycznego.

Ważne
Jak wskazano, odpowiedzialność może także ponosić osoba prawna, np. spółka, stowarzyszenie czy fundacja, za działania osób fizycznych działających jako organ tej osoby prawnej. Ma to istotne znaczenie, gdy jednostki oświatowe prowadzone są przez takie właśnie osoby prawne, co jest bardzo często występującą praktyką.

Nie wnikając oczywiście w teoretyczne zasady tej odpowiedzialności, należy ogólnie naświetlić możliwe czyny niedozwolone i ich konsekwencje. 

Przede wszystkim należy określić pojęcie szkody. Posługując się pojęciami prawa cywilnego, można stwierdzić, iż określenie to odnosi się do wszelkich uszczerbków w dobrach lub interesach prawnie chronionych, których poszkodowany doznał wbrew swej woli. Wyróżnia się dwie podstawowe kategorie, czyli szkody majątkowe oraz szkody niemajątkowe. 

Szkoda majątkowa to, najogólniej mówiąc, różnica pomiędzy stanem majątku poszkodowanego przed zdarzeniem powodującym szkodę oraz po jego zaistnieniu. Zgodnie z przepisami prawa, szczególnie art. 361 k.c., szkoda obejmuje straty rzeczywiste i utracone korzyści. Szkoda niemajątkowa natomiast to uszczerbek w dobrach niemajątkowych. W przypadku osób fizycznych szkoda niemajątkowa może polegać na bólu fizycznym, cierpieniach psychicznych, ale także na naruszeniu dobrego imienia, wizerunku czy innych dóbr osobistych. 

Odpowiedzialność za wyrządzoną szkodę nie zawsze sprowadza się do zapłaty określonej kwoty pieniężnej. Naprawienie szkody, szczególnie niemajątkowej, może też polegać na przeproszeniu pokrzywdzonego, szczególnie publicznym, wystosowaniu oświadczenia czy zaniechaniu bezprawnych działań. 

Jakie czyny mogą powodować odpowiedzialność?

W praktyce jednostek oświatowych największe ryzyko odpowiedzialności cywilnej za czyny niedozwolone wiąże się ze zdarzeniami, które mogą także stanowić przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu. Trzeba bowiem wiedzieć, że odpowiedzialność karna może wiązać się także z odpowiedzialnością cywilną, gdy w wyniku przestępstwa dojdzie również do szkody majątkowej albo szkody na osobie. 

Szczególnie ważne są zatem przepisy Kodeksu cywilnego dotyczące właśnie uszkodzenia ciała czy rozstroju zdrowia. Pamiętać należy, że z wykonywaniem zadań opiekuńczych wiąże się także sprawowanie opieki nad osobami małoletnimi powierzonymi placówce. Nauczyciele i wychowawcy pełnią przecież funkcje osób sprawujących bezpośredni nadzór nad dziećmi, z którego wynika nie tylko konieczność zapewnienia im bezpieczeństwa, ale także ewentualna odpowiedzialność, gdy zdarzy się np. wypadek. 

Ogólny przepis art. 444 k.c. stanowi, iż w razie uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia naprawienie szkody obejmuje wszelkie wynikłe z tego powodu koszty. Podobna odpowiedzialność występuje także w przypadku śmierci poszkodowanego lub częściowej albo całkowitej niezdolności do pracy zarobkowej lub zwiększenia potrzeb albo zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość pokrzywdzonej osoby.

Możliwe czyny niedozwolone

  • Przepis ogólny art. 415 k.c.: Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, obowiązany jest do jej naprawienia.
  • Odpowiedzialność za szkody wyrządzone przez małoletnich (art. 426 k.c.): Małoletni, który nie ukończył lat trzynastu, nie ponosi odpowiedzialności za wyrządzoną szkodę.
  • Wina w nadzorze (art. 427 k.c.): Kto z mocy ustawy lub umowy jest zobowiązany do nadzoru nad osobą, której z powodu wieku albo stanu psychicznego lub cielesnego winy poczytać nie można, ten obowiązany jest do naprawienia szkody wyrządzonej przez tę osobę, chyba że uczynił zadość obowiązkowi nadzoru albo że szkoda byłaby powstała także przy starannym wykonywaniu nadzoru.
  • Wina w wyborze (art. 429 k.c.): Kto powierza wykonanie czynności drugiemu, ten jest odpowiedzialny za szkodę wyrządzoną przez sprawcę przy wykonywaniu powierzonej mu czynności, chyba że nie ponosi winy w wyborze albo że wykonanie czynności powierzył osobie, przedsiębiorstwu lub zakładowi, które w zakresie swej działalności zawodowej trudnią się wykonywaniem takich czynności.
  • Szkody zaistniałe w pomieszczeniach (art. 433 k.c.): Za szkodę wyrządzoną wyrzuceniem, wylaniem lub spadnięciem jakiegokolwiek przedmiotu z pomieszczenia jest odpowiedzialny ten, kto pomieszczenie zajmuje, chyba że szkoda nastąpiła wskutek siły wyższej albo wyłącznie z winy poszkodowanego lub osoby trzeciej, za którą zajmujący pomieszczenie nie ponosi odpowiedzialności i której działaniu nie mógł zapobiec.
  • Szkody w budowlach (art. 434 k.c.): Za szkodę wyrządzoną przez zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części odpowiedzialny jest samoistny posiadacz budowli, chyba że zawalenie się budowli lub oderwanie się jej części nie wynikło ani z braku utrzymania budowli w należytym stanie, ani z wady w budowie.
  • Szkody na osobie (art. 444 k.c.): Spowodowanie uszkodzenia ciała, rozstroju zdrowia, inwalidztwa, śmierci, niezdolności do pracy.
  • Naruszenie dóbr osobistych pokrzywdzonego (art. 449 k.c.).

Zadośćuczynienie lub zapłata na cel społeczny

Nie są to wcale, jak mogłoby się wydawać, wyłącznie teoretyczne zdarzenia. Niejednokrotnie dochodziło bowiem do różnego rodzaju zdarzeń, szczególnie wypadków, bądź w samych placówkach oświatowych, bądź w trakcie innych zajęć, np. wycieczek. 

Kto zatem może ponosić odpowiedzialność za takie zdarzenia? Co do zasady odpowiedzialność ponosi sprawca, któremu można przypisać winę. Oczywiście, między zdarzeniami i czynem potencjalnego sprawcy a szkodą musi istnieć adekwatny związek przyczynowo-skutkowy, o jakim była wcześniej mowa. Jeśli jednak taki związek istnieje i bez wątpienia ustalono osobę sprawcy czynu niedozwolonego, nie zawsze musi to oznaczać osobistą majątkową odpowiedzialność tej konkretnej osoby. W przypadku stosunku pracy przepisy wyłączają bowiem niektóre przesłanki odpowiedzialności, szczególnie dotyczące ryzyka związanego z działalnością pracodawcy. Stosunek umowny pomiędzy klientami placówki oświatowej (czyli rodzicami) a organem prowadzącym jako jej właścicielem nosi cechy zlecenia i te przepisy stosuje się także do działalności jednostek i osób trudniących się zawodowo wychowaniem i nauką. Przyjmując zlecenie, czyli zawierając umowę, właściciel bierze na siebie prawną odpowiedzialność za działanie osób wykonujących w jego imieniu czynności w ramach zlecenia. Stanowi o tym także szczególny przepis art. 429 k.c. zacytowany powyżej. 

Jak się uchronić albo zwolnić od odpowiedzialności cywilnej? 

Służy temu co do zasady system ubezpieczeń. Odpowiedzialność z tytułu czynów niedozwolonych to typowa odpowiedzialność cywilna objęta dobrowolnym ubezpieczeniem właśnie odpowiedzialności cywilnej. Takie ubezpieczenia są nawet szersze w zakresie, gdyż obejmują także inne rodzaje szkód niż ewentualne szkody wyrządzone na osobie. Z działalnością placówek oświatowych wiąże się bowiem szereg ryzyk, wcześniej wskazanych, związanych z odpowiedzialnością za rzeczy czy zwierzęta. Opisane w Kodeksie cywilnym przypadki to m.in. odpowiedzialność osób zajmujących pomieszczenia za szkody wyrządzone wylaniem, wyrzuceniem lub spadnięciem przedmiotu. Taka odpowiedzialność jest w dodatku odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka, a nie z winy sprawcy. Podobnie posiadacz budowli jest odpowiedzialny, także na zasadzie ryzyka, za zawalenie się lub oderwanie jej części. Ubezpieczenia służą więc zabezpieczeniu się przed ryzykiem wypłaty często znacznych kwot odszkodowania, które to ryzyko przejmuje zakład 
ubezpieczeń. 

Warto zauważyć, że odpowiedzialność za czyny niedozwolone może leżeć nie tylko po stronie placówki i jej organów, ale także rodziców uczniów, jak choćby w przypadku szkód wyrządzonych przez dzieci albo naruszenia dóbr osobistych. Coraz częściej występują bowiem przypadki mające związek z szerokim używaniem mediów społecznościowych, w których, często anonimowo, użytkownicy dopuszczają się zniesławiania czy oczerniania innych osób i instytucji, a trzeba pamiętać o tym, że internet nie jest anonimowy i możliwe jest ustalenie osoby sprawcy. 

Odpowiedzialność kontraktowa

Drugim rodzajem odpowiedzialności cywilnej jest odpowiedzialność kontraktowa, czyli odpowiedzialność za skutki niewykonania zobowiązań.

Istotę tej odpowiedzialności najlepiej oddaje ogólny przepis art. 471 k.c., który stanowi: „Dłużnik obowiązany jest do naprawienia szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi”. Odpowiedzialność dłużnika za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania należy do podstawowych instytucji prawa cywilnego. Przepisy o odpowiedzialności kontraktowej odnoszą się do niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, czyli – ogólnie mówiąc – do naruszenia zobowiązań wynikających z wszelkich, nie tylko umownych źródeł, w tym także z umów o pracę. 

Kodeks cywilny określa, że jeżeli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika nic innego, dłużnik jest odpowiedzialny za niezachowanie należytej staranności. To określenie oznacza winę dłużnika, zarówno umyślną, jak i nieumyślną, podobnie jak w przypadku odpowiedzialności deliktowej. 

W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania wierzycielowi przysługują dwa podstawowe uprawnienia: żądanie wykonania świadczenia w naturze i możliwość żądania naprawienia szkody. Podstawowym żądaniem, wedle zgodnego poglądu doktryny, jest roszczenie o wykonanie w naturze. Co do drugiego żądania, jak stwierdza orzecznictwo, odszkodowanie za nienależyte wykonanie umowy jest świadczeniem mającym naprawić szkodę spowodowaną niewłaściwym działaniem bądź zaniechaniem dłużnika. Jest to roszczenie o innym charakterze niż roszczenie o wykonanie umowy. Ma na celu wyrównanie uszczerbku wywołanego nieprawidłowym zachowaniem kontrahenta, a nie wymuszenie na nim wykonania zobowiązania zgodnie z treścią umowy. 

Uprawnienia wierzyciela do żądania naprawienia szkody wynikłej z niewykonania (obowiązek naprawienia szkody zastępuje świadczenie pierwotne) lub nienależytego wykonania zobowiązania (obowiązek naprawienia szkody dołącza się do obowiązku spełnienia świadczenia) mogą więc być zrealizowane przez przywrócenie stanu zgodnego z umową bądź w stosunkach obligacyjnych najczęściej przez zapłatę odpowiedniej sumy pieniężnej – odszkodowania.

W praktyce zwykle mamy do czynienia z przypadkami niewykonania przez jedną ze stron zawieranych umów o kształcenie i opiekę. W tych umowach zawarte są klauzule dotyczące m.in. płatności, wypowiedzenia czy rozliczania kosztów. W stosunkach pomiędzy placówkami oświatowymi oraz ich klientami – rodzicami zachowanie uzgodnionych warunków umów ma znaczenia fundamentalne. 

Naruszenia zasad umów będzie powodować w szczególności konsekwencje finansowe, przede wszystkim bezpośrednio wynikające z samych zapisów umownych (np. brak terminowej płatności czesnego w postaci odsetek lub usunięcia dziecka z placówki). Szkody mogą zostać także pokryte przewidzianymi w umowie...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Przedszkola"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy