Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dyrektor kontra prawo

10 listopada 2020

NR 115 (Listopad 2020)

Potrącenia z wynagrodzenia
O czym musi wiedzieć każdy dyrektor?

15

Główną regulacją prawną dotyczącą stosunku pracy nauczycieli jest oczywiście Karta Nauczyciela. Jednak w sprawach, które nie zostały w niej uregulowane, zastosowanie znajdują ogólne regulacje prawa pracy określone w Kodeksie pracy. Chodzi m.in. o przepisy dotyczące ochrony wynagrodzenia pracownika i przypadków, kiedy możliwe jest dokonywanie z niego potrąceń.

Podstawowe regulacje dotyczące ochrony wynagrodzenia pracownika

Do podstawowych zasad prawa pracy należy konieczność wypłacania pracownikowi wynagrodzenia w ustalonej przez strony stosunku pracy wysokości. Co więcej, wśród podstawowych obowiązków pracodawcy znalazła się konieczność terminowego i prawidłowego wypłacania pracownikowi wynagrodzenia (art. 94 pkt 5 k.p.). W niektórych przypadkach dokonanie potrąceń z wynagrodzenia przysługującego nauczycielowi jest jednak prawnie uzasadnione i dopuszczalne. Pracodawca wykonujący ciążący na nim obowiązek prawny lub realizujący własne uprawnienie ma możliwość wypłacenia nauczycielowi wynagrodzenia mniejszego niż umówione, a następnie przekazania pobranej różnicy wierzycielom pracownika, natomiast jeżeli sam jest wierzycielem pracownika, potrąconą część zatrzyma dla siebie. Zgodnie z art. 87 § 1 k.p.
z wynagrodzenia pracownika, niezależnie od jego woli, można potrącać tylko cztery rodzaje należności:

POLECAMY

  • sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych,
  • sumy egzekwowane na mocy tytułów wykonawczych na pokrycie należności innych niż świadczenia alimentacyjne,
  • zaliczki pieniężne udzielone pracownikowi,
  • kary pieniężne udzielane pracownikowi przez pracodawcę zgodnie z art. 108 k.p.

Powyższy katalog należności, które mogą być potrącane z wynagrodzenia pracownika bez obowiązku uzyskiwania jego zgody, ma charakter zamknięty i w żadnym wypadku nie jest możliwe potrącenie bez zgody pracownika innych należności niż wymienione w art. 87 § 1 k.p. – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1980 r. (I PR 43/80)

Dokonywanie potrąceń ustawowych

Należy zwrócić uwagę na to, że kolejność należności możliwych do potrącenia wymienionych w art. 87 § 1 k.p. ma istotne znaczenie. Chodzi o sytuacje, gdy w stosunku do pracownika istnieje kilka różnych należności nadających się do potrącenia. Wówczas pracodawca powinien dokonać potrąceń zgodnie z kolejnością przedstawioną w tym przepisie.

Pierwsze dwa rodzaje wskazanych potrąceń są egzekwowane na podstawie tytułów wykonawczych. Dzięki temu ułatwiona ma być realizacja obowiązku alimentacyjnego – polegającego na dostarczaniu środków utrzymania i wychowania osobie, która nie jest w stanie sama się utrzymać albo żyje w niedostatku. Obowiązek spoczywa co do zasady na najbliższej rodzinie. Zgodnie z art. 1081 k.p.c. świadczeniami alimentacyjnymi są alimenty i renty mające charakter alimentów. Do rent o charakterze alimentacyjnym zalicza się rentę zasądzoną przez sąd, rentę ustaloną w ugodzie sądowej oraz rentę ustaloną w akcie notarialnym. W przypadku drugiej grupy świadczeń egzekwowanych na mocy tytułu wykonawczego rodzaj świadczeń jest bez znaczenia – ważne jest jedynie to, aby wobec pracownika wystawiony był tytuł wykonawczy.

Do trzeciej grupy należności potrącanych niezależnie od woli pracownika należą zaliczki pieniężne, które zostały udzielone pracownikowi przez pracodawcę. Zaliczkami są kwoty pieniężne pobrane przez pracownika, wypłacane w gotówce lub formie bezgotówkowej, pobrane przez pracownika do późniejszego rozliczenia. Przykładem zaliczek mogą być przekazane nauczycielowi kwoty pieniężne np. na zakup nagród, książek do biblioteki szkolnej czy wydatki związane z wycieczkami szkolnymi. Zaliczka jest mieniem powierzonym pracownikowi z obowiązkiem zwrotu lub rozliczenia (w rozumieniu art. 124 k.p.). W przypadku gdy nauczyciel nie rozliczy zaliczki w terminie uzgodnionym z dyrektorem, będzie miał on prawo do dokonania potrącenia z wynagrodzenia za pracę nauczyciela.

Ostatnią grupą należności, które można potrącać z wynagrodzenia nauczyciela bez jego zgody, są nakładane na pracownika kary porządkowe o charakterze pieniężnym. Jak wynika z art. 108 § 2 k.p., za nieprzestrzeganie przez pracownika przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy lub przepisów przeciwpożarowych, opuszczenie pracy bez usprawiedliwienia, stawienie się do pracy w stanie nietrzeźwości lub spożywanie alkoholu w czasie pracy pracodawca może zastosować karę pieniężną, przy czym wpływ z kar pieniężnych nałożonych w powyższych okolicznościach powinien zostać przeznaczony na poprawę warunków bezpieczeństwa i higieny pracy. Należy mieć również na uwadze, że pracodawca nie może w ten sposób potrącić z wynagrodzenia nauczyciela należności, które powstały z tytułu szkód wyrządzonych przez niego z powodu niewykonania bądź wadliwego wykonania obowiązków pracowniczych. Jeżeli nauczyciel ze swojej winy doprowadzi do uszkodzenia mienia przedszkolnego, pracodawca nie będzie mógł samodzielnie potrącić kosztu naprawy (w takim
przypadku konieczne będzie uzyskanie uprzednio zgody pracownika). Potrącania kar pieniężnych należy dokonywać z wynagrodzenia przypadającego pracownikowi za miesiąc, w którym kara stała się wymagalna (doszło do uprawomocnienia się decyzji pracodawcy o nałożonej karze).

Dokonywanie potrąceń dobrowolnych

Jeżeli dyrektor dochodzi od pracownika innych należności niż wymienione w art. 87 § 1 k.p., to do ich potrącania z wynagrodzenia pracownika może dojść tylko wtedy, gdy pracownik wyrazi na to zgodę na piśmie (art. 91 § 1 k.p.). Oznacza to, że wyrażenie zgody w innej formie (np. ustnej) będzie nieważne. Co więcej, zgoda musi dotyczyć konkretnej, już istniejącej należności (nie może dotyczyć np. należności przyszłej).

Podstawa dokonywania potrąceń

Potrącenia są dokonywane z wynagrodzenia za pracę przysługującego nauczycielowi. Jako „wynagrodzenie za pracę” należy rozumieć wszystkie stałe oraz ruchome składniki wynagrodzenia za dany okres. Od ustalanego w ten sposób wynagrodzenia pracodawca odprowadza następnie zaliczki na podatek dochodowy od osób fizycznych, a także odlicza składki na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe, na ubezpieczenie zdrowotne oraz wpłaty dokonywane do pracowniczego planu kapitałowego, jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania. Suma uzyskana po dokonaniu wszystkich przewidzianych przepisami prawa odliczeń stanowi następnie podstawę do dokonania potrącenia należności z pensji pracownika.

Warto pamiętać, że potrąceń z wynagrodzenia można dokonywać także z innych świadczeń, jeżeli pracownik uzyskuje je w związku z pozostawaniem w stosunku pracy, a które nie są wynagrodzeniem w ścisłym tego słowa znaczeniu. Oznacza to, że potrąceń można dokonywać również m.in. z: 

  • odprawy emerytalnej,
  • nagrody jubileuszowej,
  • nagrody z zakładowego funduszu nagród,
  • ekwiwalentu za niewykorzystany urlop,
  • wynagrodzenia za pracę należnego byłemu pracownikowi, jeżeli w chwili powstania o nie roszczenia pozostawał w stosunku pracy,
  • wynagrodzenia za okres pierwszych w roku 33 dni niezdolności z powodu choroby,
  • odprawy z tytułu zwolnienia pracownika z pracy z przyczyn niedotyczących pracownika.

Zgodnie z art. 87 § 8 k.p. w sytuacji gdy pracownik w danym miesiącu oprócz wynagrodzenia zasadniczego otrzymał również inne składniki wynagrodzenia za okresy dłuższe niż miesiąc, podstawą do dokonania potrącenia będzie suma wynagrodzenia zasadniczego oraz tego dodatkowego składnika.

Wysokość dokonywanych potrąceń

Oczywiście, potrąceń można dokonywać tylko w ściśle określonych granicach wyznaczonych przez przepisy prawa. Ma to zagwarantować, że po dokonaniu potrącenia pracownik wciąż będzie dysponował środkami finansowymi w odpowiedniej wysokości. 

Maksymalna wysokość dozwolonych potrąceń wynosi:

  • 3/5 wynagrodzenia – w przypadku potrąceń z tytułu świadczeń alimentacyjnych,
  • 1/2 wynagrodzenia – w przypadku potrąceń innych należności lub zaliczek pieniężnych,
  • 1/10 wynagrodzenia – w przypadku kary pieniężnej za jedno zdarzenie, z zastrzeżeniem, iż kary pieniężne mogą być potrącane w wysokości jednodniowego wynagrodzenia pracownika, a łącznie nałożone kary nie mogą przekroczyć 1/10 wynagrodzenia przypadającego do wypłaty po dokonaniu potrąceń na świadczenia alimentacyjne, inne należności egzekwowane tytułem egzekucyjnym i zaliczki (art. 108 § 3 k.p.).

Jeżeli w przypadku nauczyciela istnieje kilka należności, które ulegają potrąceniu, potrącenia z tytułu innych niż świadczenia alimentacyjne należności egzekwowanych na podstawie tytułów wykonawczych oraz zaliczek pieniężnych nie mogą przekroczyć połowy wynagrodzenia. Potrącenia z tytułu świadczeń alimentacyjnych egzekwowane w tym samym czasie co potrącenia z tytułu innych niż świadczenia alimentacyjne należności egzekwowanych na podstawie tytułów wykonawczych oraz zaliczek pieniężnych nie mogą przekroczyć kwoty 3/5 wy-
nagrodzenia (art. 87 § 4 k.p.). W obu przypadkach, jeżeli istnieje kilka należności, pierwszeństwo zaspokajania jest ustalane według pierwszeństwa z należności z art. 87 § 1 k.p..

Przykład

Wynagrodzenie pracownika netto wynosi 3700 zł. Istnieją wobec niego następujące należności, które będą podlegały potrąceniu ustawowemu:

  • świadczenie alimentacyjne – 1400 zł,
  • zaliczka od pracodawcy – 1200 zł.

W pierwszej kolejności zaspokojeniu podlegać będzie świadczenie alimentacyjne. Ponieważ maksymalna kwota potrąceń dla tego pracownika wynosi 2220 zł (3/5 × 3700 zł = 2220 zł), świadczenie to będzie można potrącić w całości. W przypadku zaliczki możliwa do potrącenia będzie wyłącznie kwota 820 zł (limit potrąceń 2220 zł – 1400 zł potrąconego świadczenia alimentacyjnego = 820 zł pozostałego limitu do potrącenia z przeznaczeniem na zaliczkę). Pozostałą część zaliczki, w wysokości 380 zł, będzie można potrącić dopiero przy następnej wypłacie.

Na podstawie art. 87 § 5 k.p. na zaspokojenie świadczeń alimentacyjnych do pełnej wysokości mogą być potrącane nagrody z zakładowego funduszu nagród, dodatkowe wynagrodzenia roczne oraz należności przysługujące pracownikom z tytułu udziału w zysku lub w nadwyżce bilansowej.

Przykład

Wynagrodzenie pracownika netto wynosi 3700 zł. Wobec pracownika istnieje świadczenie alimentacyjne w wysokości 2500 zł. Maksymalna wysokość potrąceń wynosi 2220 zł (3/5 × 3700 zł = 2220 zł). W efekcie nie będzie można potrącić kwoty ponad 2220 zł (a więc 280 zł). Nauczyciel otrzymał jednak nagrodę kuratora oświaty w wysokości 3000 zł netto, z której będzie można potrącić brakującą część świadczenia alimentacyjnego – w razie konieczności nawet do pełnej wysokości tej nagrody.

Oprócz wyżej wskazanych ułamkowo określonych kwot maksymalnego potrącenia dodatkowym ograniczeniem dokonywanych przez dyrektora potrąceń są określone ustawowo kwoty wolne od potrąceń – art. 871 § 1 k.p.

Zgodnie z tymi regulacjami wynagrodzenie pracownika po dokonaniu potrąceń nie może być niższe niż:

  • kwota minimalnego wynagrodzenia za pracę, po odliczeniu składek na ubezpieczenie społeczne i zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych oraz wpłat dokonywanych do pracowniczego planu kapitałowego, jeżeli pracownik nie zrezygnował z ich dokonywania – jeżeli potrącane są należności egzekwowane na cele inne niż świadczenia alimentacyjne,
  • 90% wynagrodzenia określonego w pkt 1, jeżeli potrącane są kary pieniężne wymierzone zgodnie z k.p.,
  • 75% wynagrodzenia określonego w pkt 1, jeżeli potrącane są zaliczki pieniężne udzielane pracownikowi przez pracodawcę.

Jeżeli nauczyciel nie jest zatrudniony w pełnym wymiarze czasu pracy, to kwoty wolne od potrąceń należy proporcjonalnie zmniejszyć w stosunku do wymiaru czasu pracy.

Wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę ustalana jest według zasad określonych w ustawie z dnia 10 października 2002 r. o minimalnym wynagrodzeniu za pracę (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2177 z późn. zm.). Wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę na rok 2020 wynosi 2600 zł.

Ponieważ przepis art. 871 § 1 k.p. nie wymienia w swojej treści świadczeń alimentacyjnych, oznacza to, że kwota pozostała po potrąceniu 3/5 wysokości wynagrodzenia nie będzie następnie ograniczona kwotami wolnymi 
od potrąceń.

Ważne

Warto zaznaczyć, że na podstawie tzw. tarczy antykryzysowej 3.0 – art. 52 ustawy z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa 
SARS-CoV-2 (Dz. U. z 2020 r., poz. 875) przyjęte zostało szczególne rozwiązanie dotyczące zwiększania kwot określonych w art. 871 § 1 k.p. w okresie epidemii koronawirusa. Przepis ten wskazuje, że jeżeli z powodu podjętych na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej działań służących zapobieganiu zarażeniem wirusem SARS-CoV-2 pracownikowi zostało obniżone wynagrodzenie lub członek rodziny pracownika utracił źródło dochodu, kwoty określone w art. 871 § 1 k.p. ulegają zwiększeniu o 25% na każdego nieosiągającego dochodu członka rodziny, którego pracownik ten ma na utrzymaniu.

Przez członka rodziny należy rozumieć odpowiednio małżonka albo rodzica wspólnego dziecka oraz dziecko w wieku do 25. roku życia, a także dziecko, które ukończyło 25. rok życia legitymujące się orzeczeniem o niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, o którym mowa w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.), albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 1297). Z kolei przez dziecko, o którym mowa powyżej, należy rozumieć dziecko własne pracownika, dziecko współmałżonka, a także dziecko rodzica wspólnego dziecka. Do członków rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, a także pełnoletniego dziecka posiadającego własne dziecko.

Z powyższego wynika, że o faktycznej wysokości kwoty, która może zostać potrącona z wynagrodzenia, decydują dwa czynniki:

  • kwota możliwa do potrącenia wyrażona w ułamkach oraz
  • wysokość wynagrodzenia pracownika.

Może zatem mieć miejsce sytuacja, gdy kwota potrącenia obliczona na podstawie art. 87 § 1 k.p., nie będzie mogła zostać potrącona w całości, ponieważ po potrąceniu kwota wypłaconego pracownikowi wynagrodzenia byłaby niższa niż minimalne wynagrodzenie.

Przykład

Wynagrodzenie pracownika netto wynosi 2500 zł. Pracownikowi została udzielona zaliczka w wysokości 1250 zł. Obliczając kwotę, jaka może zostać potrącona z wynagrodzenia, należy brać pod uwagę:

  • maksymalną wysokość dozwolonych potrąceń – w przypadku zaliczek pieniężnych 1/2 wynagrodzenia netto,
  • kwotę wolną od potrąceń – 75% wynagrodzenia minimalnego netto, a więc 1440,47 zł netto.

Chociaż biorąc pod uwagę maksymalną wysokość dozwolonych w przykładzie potrąceń, pracodawca mógłby odliczyć od wynagrodzenia netto 1250 zł, to jednak otrzymane przez pracownika wynagrodzenie nie może być w wyniku tego niższe niż 75% wynagrodzenia minimalnego po odliczeniu składek na ubezpieczenie społeczne i zaliczek na podatek dochodowy od osób fizycznych (w przykładzie jest to 1440,47 zł). W rezultacie pracodawca może potrącić jedynie kwotę 1059,53 zł, natomiast pozostałą część – 190,47 zł może potrącić przy następnej wypłacie.

Dokonując potrąceń, należy zatem:

  • ustalić podstawę obowiązkowych potrąceń,
  • określić maksymalną dopuszczalną kwotę potrącenia,
  • określić, ile wynosi kwota wolna od potrąceń,
  • ustalić faktyczną kwotę, która może zostać potrącona.

Prawidłowe ustalenie kwoty do potrącenia ma znaczenie, ponieważ dokonanie potrącenia ponad dopuszczalny poziom będzie oznaczało możliwość wystąpienia pracownika z roszczeniem o wypłatę wynagrodzenia bezprawnie potrąconego przez pracodawcę. Co więcej, zgodnie z art. 282 § 1 pkt 1 k.p.: kto wbrew obowiązkowi dokonuje bezpodstawnych potrąceń wynagrodzenia, podlega karze grzywny (w wysokości od 1000 do 30 000 zł).

Katalog należności, które mogą być potrącane z wynagrodzenia pracownika bez obowiązku uzyskiwania jego zgody, ma charakter zamknięty i w żadnym wypadku nie jest możliwe potrącenie bez zgody pracownika innych należności niż wymienione w art. 87 § 1 k.p. – wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 czerwca 1980 r. (I PR 43/80). 

Przeprowadzanie egzekucji z wynagrodzenia za pracę

Ponieważ przepisy k.p. wskazują wyłącznie, do jakiej kwoty możliwe jest dokonanie potrącenia, w pozostałym zakresie dotyczącym przeprowadzania egzekucji z wynagrodzenia za pracę należy odnieść się do przepisów k.p.c. oraz ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administra...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Przedszkola"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy