Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dyrektor kontra prawo

4 listopada 2021

NR 124 (Listopad 2021)

Odpowiedzialność karnoprawna pracowników oświaty
Czyny zabronione i grożące za nie sankcje

0 34

Wszystkie osoby zatrudnione w podmiotach oświatowych, w tym kierownictwo, stykają się na co dzień z problemami prawnymi różnego rodzaju. Mogą one dotyczyć zarówno sfery organizacyjnej placówek, jak i zasad ich tworzenia i działania, kwestii pracowniczych, czyli zatrudniania, oraz bardzo szeroko rozumianych zagadnień cywilnoprawnych. Ten obszar, obejmujący zawieranie umów z klientami lub kontrahentami czy działania administracyjne, jest na ogół dobrze znany. Jednak z działalnością placówek oświatowych wiąże się także inna dziedzina prawna, związana z prawem karnym. Warto mieć świadomość, że codzienna działalność dyrektorów czy nauczycieli dotyczy – czy może dotyczyć – także odpowiedzialności karnoprawnej. 

Na ogół dopiero, gdy „coś się stanie”, uświadamiamy sobie, że wspomniana sfera wkracza w nasze życie. Mamy oczywiście świadomość – przykładowo – zasad ruchu drogowego i kar, jakie grożą za drogowe wykroczenia. Ale nawet prowadząc placówkę oświatową czy będąc w niej zatrudnionym, na ogół nie myślimy o prawie karnym. Z nim bowiem jest tak, że wkracza dopiero wtedy, gdy stanie się coś niedobrego. Warto zatem zawczasu wiedzieć, jakie zasady obowiązują i na jakie sankcje mogą być narażeni nauczyciele oraz inni pracownicy oświaty. 

POLECAMY

Kwestie odpowiedzialności prawnej można pogrupować według dziedzin prawa – w zasadzie na odpowiedzialność cywilną i karną. W ramach odpowiedzialności karnej można mieć do czynienia z przestępstwami i wykroczeniami, czyli czynami mniejszej wagi. Zbliżona do odpowiedzialności karnej jest odpowiedzialność dyscyplinarna. Natomiast w dziedzinie administracji odpowiedzialność za naruszenia przepisów administracyjnych może wystąpić zarówno w sferze dyscyplinarnej, jak i cywilnej.

Zasady odpowiedzialności karnej za czyny popełnione w działalności oświatowej

Przestępstwa, czyli czyny zabronione pod groźbą kary, dzielą się na występki oraz zbrodnie. Zbrodnie to czyny największej wagi, zagrożone karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy niż trzy lata albo surowszą. Natomiast występkiem jest czyn zabroniony zagrożony grzywną powyżej 30 stawek dziennych lub powyżej 5000 zł, karą ograniczenia wolności przekraczającą miesiąc albo karą pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc. Czyny mniejszej wagi, zagrożone grzywną, ograniczeniem wolności albo karą aresztu, stanowią wykroczenia. 

Co ważne, zbrodnię można popełnić tylko umyślnie, występek zaś można popełnić także nieumyślnie, jeżeli ustawa tak stanowi. 

Jakie zatem czyny mogą być popełnione w związku z działalnością oświatową? Oczywiście, zawsze mogą się zdarzyć pospolite przestępstwa kradzieży czy oszustwa, ale nie wynikają one wprost ze specyfiki oświaty. Natomiast pewne czyny mogą być ściśle związane właśnie z działalnością oświatową, a bliżej – z opiekuńczą i wychowawczą. 

W Kodeksie karnym czyny takie są usystematyzowane według rodzaju przestępstw, a dotyczą w szczególności przestępstw przeciwko życiu i zdrowiu, wolości seksualnej i obyczajności, rodzinie i opiece, a także przeciwko czci i nietykalności cielesnej, wiarygodności dokumentu czy właśnie wspomnianych przestępstw przeciwko mieniu. 

Organem stojącym na straży przestrzegania prawa i wykonującym funkcje publicznego oskarżyciela jest prokuratura. Nie zawsze jednak i nie każde przestępstwo będzie ścigane przez prokuratora. Niektóre bowiem czyny nie są ścigane z urzędu, gdzie prokurator w ramach swoich kompetencji sam podejmuje ściganie po otrzymaniu wiedzy o przestępstwie, lecz wymagają specjalnego zgłoszenia i trybu. Część czynów zabronionych ściganych jest bowiem na wniosek pokrzywdzonego (ofiary). W takiej sytuacji, by organy ścigania – policja czy prokuratura – rozpoczęły postępowanie przygotowawcze, konieczny jest wniosek o ściganie osoby pokrzywdzonej. Bez wniosku, nawet gdy policja wie o popełnieniu takiego czynu, nie można wszcząć postępowania. Inną grupę przestępstw stanowią przestępstwa prywatnoskargowe, czyli takie czyny, które nie są ścigane przez organy państwa, leczy wyłącznie z oskarżenia samego pokrzywdzonego. W nich zebranie materiału dowodowego i następnie skierowanie sprawy do sądu karnego nie leży w gestii organów ścigania, lecz osoby pokrzywdzonej tym czynem, która składa do sądu prywatny akt 
oskarżenia. 

Zestawienie czynów zabronionych w ramach działalności opiekuńczo-wychowawczej 

I. Grupa przestępstw ściganych z urzędu

Do nich będą należeć czyny największej wagi.

1. Przestępstwa przeciwko życiu i zdrowiu

  • Nieumyślne spowodowanie śmierci (art. 155 k.k.), zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. To bardzo teoretyczna możliwość, ale może się zdarzyć np. podczas wypadku w placówce. 
  • Spowodowanie ciężkiego uszczerbku na zdrowiu (art. 156 k.k.) – pozbawienie wolności na czas nie krótszy niż 3 lata.
  • Spowodowanie innego uszczerbku na zdrowiu (art. 157 § 1 k.k.) –pozbawienie wolności od trzech miesięcy do pięciu lat.
  • Narażenie na niebezpieczeństwo (art. 160 § 2 k.k.) – pozbawienie wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Takie zdarzenia miały miejsca w przeszłości, np. w wyniku wypadku podczas wycieczki czy pozostawienia dziecka bez opieki, szczególnie w przedszkolach. 
  • Nieudzielenie pomocy w niebezpieczeństwie (art. 162 k.k.) – pozbawienie wolności do 3 lat. Dotyczy pomocy osobie znajdującej się w położeniu grożącym bezpośrednim niebezpieczeństwem utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a ratujący może jej udzielić bez narażenia siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, np. w wypadku. 

2. Przestępstwa przeciwko wolności seksualnej i obyczajności

  • W tej grupie mamy do czynienia przede wszystkim z czynami o charakterze seksualnym. Należy wiedzieć, że Kodeks karny penalizuje czyny wobec małoletniego poniżej lat 15, nawet za jego zgodą, oraz wobec osób starszych wbrew ich woli. Przestępstwa polegają na doprowadzeniu o obcowania płciowego lub do poddania się innej czynności seksualnej albo do wykonania takiej czynności. 
  • Zgwałcenie, czyli doprowadzenie przemocą, groźbą bezprawną lub podstępem innej osoby do obcowania płciowego (art. 197 k.k.) – pozbawienie wolności od lat 2 do 12.
  • Wykorzystywanie bezradności albo upośledzenia pokrzywdzonego (art. 198 k.k.) – pozbawienie wolności od 6 miesięcy do 8 lat.
  • Wykorzystanie zależności (art. 198 k.k.), np. zależności służbowej lub wykorzystanie krytycznego położenia – pozbawienie wolności do 3 lat.
  • Obcowanie płciowe z małoletnim (poniżej 15 lat) lub dopuszczenie się wobec takiej osoby innej czynności seksualnej lub doprowadzenie jej do poddania się takim czynnościom albo do ich wykonania (art. 200 § 1 k.k.) – pozbawienie wolności od lat 2 do 12.
  • Prezentowanie małoletniemu treści pornograficznych lub czynności seksualnych (art. 200 § 3 i 4 k.k.) – pozbawienie wolności do 3 lat.

3. Przestępstwa przeciwko opiece

  • Znęcanie się fizyczne lub psychiczne nad osobą nieporadną ze względu na jej wiek, stan psychiczny lub fizyczny (art. 207 § 1a k.k.) – pozbawienie wolności od 6 miesięcy do 8 lat.
  • Rozpijanie małoletniego przez dostarczanie mu napoju alkoholowego lub ułatwianie albo nakłanianie do spożycia (art. 208 k.k.) – grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat.

4. Przestępstwa przeciwko wiarygodności dokumentów 

  • Podrobienie lub przerobienie dokumentu w celu użycia za autentyczny albo używanie takiego jako autentycznego (art. 270 k.k.) – pozbawienie wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Mogą to być dokumenty potwierdzające kwalifikacje, zaświadczenia lub np. bankowe. 
  • Poświadczenie nieprawdy w dokumencie co do okoliczności mającej znaczenie prawne przez funkcjonariusza publicznego lub inną osobę uprawnioną do wystawienia dokumentu (art. 271 k.k.) – pozbawienie wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Takie zdarzenia mogą dotyczyć np. dokumentacji szkolnej lub zaświadczeń albo oświadczeń do celów zasiłkowych lub socjalnych. 

5. Przestępstwa przeciwko mieniu 

  • Kradzież, czyli zabór w celu przywłaszczenia (art. 278 k.k.) – pozbawienie wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
  • Przywłaszczenie rzeczy ruchomej, np. sprzętu szkolnego (art. 284 k.k.) – pozbawienie wolności do 3 lat.
  • Oszustwo, np. wyłudzenie świadczeń socjalnych lub zasiłku w wyniku podania nieprawdziwych informacji o sytuacji materialnej, rodzinnej czy dochodzie (art. 286 k.k.) – pozbawienie wolności od 6 miesięcy do 8 lat.

6. Przestępstwa przeciwko działalności instytucji państwowych oraz samorządu terytorialnego

  • Naruszenie nietykalności cielesnej funkcjonariusza publicznego, np. nauczyciela, podczas wykonywania lub w związku z wykonywaniem obowiązków służbowych (art. 222 k.k.) – grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności do 3 lat. Pamiętać należy, że zgodnie z art. 63 Karty Nauczyciela nauczyciel, podczas lub w związku z pełnieniem obowiązków służbowych, korzysta z ochrony przewidzianej dla funkcjonariuszy publicznych na zasadach określonych w ustawie Kodeks karny.
  • Czynna napaść na funkcjonariusza publicznego, np. dyrektora lub nauczyciela (art. 223 k.k.) – pozbawienie wolności od roku do 10 lat.
  • Znieważenie funkcjonariusza publicznego, np. nauczyciela (art. 226 k.k.) – grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności do roku.
  • Nadużycie uprawnień lub niedopełnienie obowiązków przez funkcjonariusza publicznego (art. 231 k.k.) – pozbawienie wolności do 3 lat.

7. Grupa przestępstw ściganych na wniosek pokrzywdzonego

  • Groźba karalna, grożenie popełnieniem przestępstwa na jej szkodę lub szkodę osoby najbliższej (art. 190 k.k.) – grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności do 2 lat.
  • Uporczywe nękanie (art. 190a k.k.) – pozbawienie wolności od 6 miesięcy do 8 lat.
  • Zmuszenie innej osoby do określonego działania, zaniechania lub znoszenia (art. 191 k.k.) – pozbawienie wolności do 3 lat. 
  • Utrwalenie wizerunku nagiej osoby z użyciem w tym celu wobec niej przemocy, groźby bezprawnej lub podstępu albo rozpowszechnianie bez jej zgody (art. 191a k.k.) – pozbawienie wolności od 3 miesięcy do 5 lat.
  • Zniszczenie cudzej rzeczy ruchomej (art. 288 k.k.) – pozbawienie wolności od 3 miesięcy do 5 lat.

II. Przestępstwa prywatnoskargowe 

  • Naruszenie czynności narządu ciała lub rozstrój zdrowia trwający nie dłużej niż 7 dni (inaczej spowodowanie lekkiego uszczerbku na zdrowiu, art. 157 § 2 k.k.) – grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do 2 lat, a w przypadku spowodowania uszczerbku na zdrowiu nieumyślnie (art. 157 § 3 k.k.) – grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności do roku.
  • Zniesławienie (art. 212 k.k.) – grzywna, ograniczenie wolności. Może dotyczyć osoby albo instytucji, np. dyrektora, nauczyciela albo szkoły. 
  • Znieważenie osoby, z wyjątkiem znieważenia funkcjonariusza publicznego (art. 216 k.k.) – grzywna, ograniczenie wolności. 
  • Naruszenie nietykalności cielesnej, z wyjątkiem znieważenia funkcjonariusza publicznego (art. 217 k.k.) –
  • grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności do roku.

III. Wykroc...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Przedszkola"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy