Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dyrektor kontra prawo

4 listopada 2021

NR 124 (Listopad 2021)

Jak poradzić sobie z brakami kadrowymi w przedszkolu?

0 25

Z brakami kadrowymi boryka się wiele jednostek oświaty. Przyczyną jest przeważnie brak pieniędzy na zatrudnienie nowych nauczycieli, a także niski poziom wynagrodzeń oferowanych kandydatom na wakujące stanowiska, zwłaszcza tym zaczynającym dopiero pracę w zawodzie nauczyciela. Jednostki oświaty muszą w związku z tym poradzić sobie z trudnym zadaniem zrealizowania nałożonych na nie zadań statutowych, działając w sytuacji ciągłego niedoboru pracowników. Jakimi narzędziami dysponują, by chociaż częściowo, ale w zgodzie z prawem, uporać się z tym problemem?

Godziny ponadwymiarowe

Najpowszechniejszym sposobem radzenia sobie z brakami kadrowymi jest oczywiście przydzielanie pracownikom godzin ponadwymiarowych. Okazuje się jednak, że w wielu przypadkach dyrektorzy korzystają z tego „narzędzia” niezgodnie z przepisami, obarczając nauczycieli zbyt dużą liczbą dodatkowych godzin. Konieczne jest zatem ciągłe przypominanie zasad korzystania z tej formy zarządzania czasem pracy nauczycieli. Przypomnijmy, że godzinę ponadwymiarową rozumiemy jako przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych. Są one przydzielane w szczególnych wypadkach, podyktowanych wyłącznie koniecznością realizacji planu nauczania. Tygodniowy obowiązkowy wymiar zajęć należy rozumieć zgodnie z wartościami wskazanymi w art. 42 ust. 3 KN bądź określonymi na podstawie art. 42 ust. 7 KN przez organ prowadzący.

POLECAMY

Przydzielanie godzin ponadwymiarowych następuje, w zależności od sytuacji, albo za zgodą nauczyciela, albo bez niej. Decydujące jest to, ile dodatkowych godzin planujemy nauczycielowi przydzielić. W przypadku gdy ich liczba nie przekroczy 1/4 tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć, nie musimy uzyskiwać zgody nauczyciela; jeżeli natomiast mamy zamiar przydzielić większą liczbę godzin (jednak nie więcej niż 1/2 realizowanego przez nauczyciela pensum) – konieczne jest uprzednie uzyskanie zgody nauczyciela. Należy także pamiętać, że niezależnie od wymiaru godzin ponadwymiarowych, które planujemy przydzielić, konieczne jest uzyskanie zgody w przypadku: 

  • nauczycielki w ciąży, 
  • nauczyciela wychowującego dziecko do lat 4, 
  • nauczyciela będącego w trakcie odbywania stażu na kolejny stopień awansu zawodowego.

W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2004 r. (I PK 454/03) wskazano, że praca w godzinach ponadwymiarowych nie stanowi uprawnienia nauczyciela, lecz jest jego obowiązkiem, jeżeli została zarządzona zgodnie z powołanym przepisem. Jest ona dla nauczyciela dodatkowym obciążeniem, wykraczającym poza jego normalne powinności wynikające z aktu mianowania, dopuszczonym przez prawo w szczególnych sytuacjach określonych w art. 35 KN. Zdjęcie z nauczyciela tego dodatkowego obowiązku przez nieprzydzielenie pracy w godzinach ponadwymiarowych nie może być uważane za pogorszenie warunków pracy.

Rozliczanie pracy w godzinach ponadwymiarowych powinno następować w okresach tygodniowych, jako że jest to praca przydzielana powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru pensum. Co za tym idzie – godziny ponadwymiarowe, zgodnie z art. 42 ust. 7a KN, powinny być rejestrowane i rozliczane w okresach tygodniowych odpowiednio w dziennikach lekcyjnych lub dziennikach zajęć. Do wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe dochodzi „z dołu”, na koniec każdego miesiąca, z uwzględnieniem zrealizowanych godzin ponadwymiarowych rozliczanych we wskazanych wcześniej okresach tygodniowych (art. 39 ust. 4 KN). Uznaje się jednak, że nauczycielowi przysługuje wynagrodzenie nawet za niezrealizowane godziny ponadwymiarowe, jeżeli był gotów do pracy, ale doznał przeszkód z przyczyn dotyczących przedszkola (należy wówczas stosować się do treści art. 81 § 1 KP). 

Przykład

Nauczyciel w ramach godzin ponadwymiarowych realizuje nauczanie indywidualne. Z powodu choroby dziecka zajęcia nie zostały zrealizowane. W takim przypadku uznaje się, że nauczycielowi będzie przysługiwało wynagrodzenie z tytułu gotowości do pracy (nauczyciel utraciłby prawo do wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe tylko wtedy, gdyby ich nieodbycie nastąpiło z przyczyn leżących po jego stronie).

Uznaje się również, że zamieszczenie w planie organizacyjnym przedszkola godzin ponadwymiarowych przypadających w dniach ustawowo wolnych od pracy oraz w dniach wolnych od pracy i w okresach przerw w pracy przedszkola ustalonych w przepisach o organizacji roku szkolnego, w których nie odbywają się zajęcia dydaktyczne lub wychowawcze (w tym tzw. dni
dyrektorskie), nie uprawnia nauczyciela do wynagrodzenia za nieodbyte godziny ponadwymiarowe (wyrok SN z dnia 29 marca 1989 r., III PZP 53/88). 

Szczegółowe warunki obliczania i wypłacania wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe powinny zostać określone w regulaminie wynagradzania nauczycieli (art. 30 ust. 6 pkt 2 KN). Wynagrodzenie za godziny ponadwymiarowe wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela – z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. Nie ma przy tym znaczenia, czy zastępujący nauczyciel posiada przygotowanie zawodowe do prowadzenia zajęć z danego przedmiotu.

Przepisy nie zezwalają na wydłużenie czasu pracy nauczycieli w zamian za przydzielenie im dodatkowych dni wolnych od pracy za przepracowane godziny ponadwymiarowe. Wydłużenie czasu pracy w dni robocze nauczycieli wiąże się z koniecznością wypłacenia im wynagrodzenia za godziny ponadwymiarowe. Dodatkowe dni wolne od pracy można przyznać wyłącznie w przypadkach przewidzianych w przepisach prawa, zgodnie z art. 42c ust. 3 i 4 KN – a więc za pracę w dni wolne od pracy albo w święta.

Podwyższenie wymiaru pensum nauczyciela przedszkola specjalnego

Przydzielanie godzin ponadwymiarowych jest w założeniu rozwiązaniem tymczasowym, pozwalającym reagować na średniookresowe problemy kadrowe. W sytuacji gdy przewidujemy konieczność pracy nauczyciela w zwiększonym pensum przez dłuższy okres (przykładowo: przez kilka lat szkolnych) i w związku z tym zależy nam na zapewnieniu nauczycielowi większej stabilizacji zawodowej, warto zastanowić się nad rozwiązaniem przewidzianym w art. 42 ust. 2a KN (przy czym jest ono możliwe wyłącznie w przypadku nauczycieli przedszkoli specjalnych). Zgodnie z tym przepisem nauczyciel może realizować zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze w zwiększonym wymiarze – na swój wniosek złożony na piśmie do dyrektora przedszkola przed rozpoczęciem zajęć w danym roku szkolnym. Dyrektor przedszkola może wyrazić zgodę na realizację zajęć w danym roku szkolnym w ustalonym z nauczycielem podwyższonym wymiarze, jeżeli taka możliwość wynika z zatwierdzonego przez organ prowadzący arkusza organizacyjnego przedszkola. Maksymalny poziom, do którego można zwiększyć pensum nauczyciela, określa art. 42 ust. 4a KN – zgodnie z nim zajęcia dydaktyczne, opiekuńcze i wychowawcze mogą być wówczas realizowane w wymiarze od 19 do 27 godzin.

Praca w podwyższonym wymiarze pensum wiąże się ze wzrostem wynagrodzenia zasadniczego nauczyciela, a także obliczanych na jego podstawie dodatków. Co więcej, zwiększona wysokość wynagrodzenia jest wówczas stała, a nie – jak w przypadku godzin ponadwymiarowych – uzależniona od czasu pracy. Pracę w tym trybie traktuje się jako pracę w pełnym wymiarze zajęć, przy czym nauczycielom realizującym godziny doraźnych zastępstw, dla których ustalono tygodniowy obowiązkowy wymiar pracy na podstawie art. 42 ust. 4a KN, wartość godziny zastępczej należy obliczać z uwzględnieniem wynagrodzenia zasadniczego przysługującego za wymiar podwyższony (rozstrzygnięcie nadzorcze Wojewody Podlaskiego z dnia 5 marca 2007 r., znak NK.II.J.S.0911/36/07). Nauczycielom tym nie można jednak – zgodnie z art. 42 ust. 5a KN – przydzielać godzin ponadwymiarowych. Podobnie jak w przypadku godzin ponadwymiarowych, nauczyciel, który ubiega się o pracę z zwiększonym wymiarze pensum, powinien realizować dodatkowe godziny zgodnie ze swoimi kwalifikacjami. 

Przydzielanie doraźnych zastępstw

Rozwiązaniem przydatnym w przypadku krótkookresowych problemów kadrowych jest przydzielanie godzin doraźnych zastępstw. Zgodnie z art. 35 ust. 2a KN godzinę doraźnego zastępstwa rozumie się jako przydzieloną nauczycielowi godzinę zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych powyżej tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć dydaktycznych, wychowawczych lub opiekuńczych, której realizacja następuje w zastępstwie nieobecnego nauczyciela. Inaczej niż w przypadku godzin ponadwymiarowych przepisy nie określają maksymalnego wymiaru godzin, jakie w ramach doraźnego zastępstwa można przydzielić danemu nauczycielowi. Jednakże, jak wynika z samej istoty omawianego rozwiązania, powinno być ono wykorzystywane jedynie „doraźnie”, a więc w krótkich okresach, do uregulowania sytuacji za pomocą innych rozwiązań prawno-kadrowych (zatrudnienie nauczyciela na zastępstwo, przydzielenie mu godzin ponadwymiarowych albo podwyższenie pensum wybranym nauczycielom). Dlatego też w sytuacjach, gdy przewiduje się dłuższą nieobecność nauczyciela – spowodowaną np. urlopem wychowawczym albo urlopem dla poratowania zdrowia – nie powinno się wykorzystywać rozwiązania w postaci przydzielania godzin doraźnych zastępstw.

Podobnie jak w przypadku godzin ponadwymiarowych, wynagrodzenie za godziny doraźnych zastępstw wypłaca się według stawki osobistego zaszeregowania nauczyciela, z uwzględnieniem dodatku za warunki pracy. Wynagrodzenia nie uzależnia się od posiadanych przez nauczyciela zastępującego kwalifikacji, lecz od faktu zrealizowania godzin doraźnych zastępstw. Szczegółowe warunki obliczania i wypłacania wynagrodzenia za godziny doraźnych zastępstw powinny zostać określone w regulaminie wynagradzania nauczycieli wydanym przez organ prowadzący (art. 30 ust. 6 pkt 2 KN). Zgodnie z art. 39 ust. 4 KN wynagrodzenie za doraźne zastępstwa jest wypłacane miesięcznie, jednorazowo, „z dołu”, w ostatnim dniu miesiąca.

Przykład

Jeden z nauczycieli przebywa na zwolnieniu chorobowym. Dyrektor chciałby powierzyć innemu nauczycielowi jego godziny pracy na zasadzie tzw. zastępstw koleżeńskich (nauczyciele zgodzili się na chęć wzajemnego odpracowania godzin zajęć).

Rozwiązanie takie nie jest jednak zgodne z prawem, ponieważ dyrektor jest zobowiązany do formalnego powierzenia zastępującemu nauczycielowi godzin doraźnych zastępstw, za które następnie zostanie wypłacone wynagrodzenie.
Nauczyciel nie musi wyrażać zgody na przydzielenie godzin doraźnego zastępstwa – ma ono bowiem formę polecenia służbowego dyrektora. Tak długo zatem, jak polecenie to nie jest sprzeczne z przepisami prawa lub zapisami w umowie o pracę (stosunek pracy), nauczyciel nie może odmówić wykonania polecenia zrealizowania godzin doraźnych zastępstw.

Przykład

Nauczyciel jest zatrudniony w przedszkolu A w pełnym wymiarze zajęć. Dodatkowo pracuje na część etatu w przedszkolu B. Dyrektor przedszkola A powierzył mu w ramach doraźnego zastępstwa za nieobecnego nauczyciela kilka godzin, jednak nauczyciel odmówił ich przyjęcia, ponieważ kolidowałoby to z jego obowiązkami w przedszkolu B. W praktyce jednak nauczyciel nie mógł odmówić wykonania polecenia służbowego dyrektora przedszkola A, ponieważ jest to możliwe wyłącznie wtedy, gdy stoi ono w sprzeczności z przepisami prawa lub zapisami w umowie o pracę. W omawianym przykładzie żadna z tych okoliczności nie miała miejsca – dyrektor przedszkola A, przydzielając godziny doraźnych zastępstw, w pierwszej kolejności powinien brać pod uwagę konieczność prawidłowego realizowania zajęć w swoim przedszkolu, a następnie może wziąć pod uwagę zobowiązania zastępującego nauczyciela względem drugiego pracodawcy.

Przyjęcie nowego nauczyciela na zastępstwo

Jeżeli stwierdzone w przedszkolu braki kadrowe są długotrwałe, a dyrektor nie ma możliwości zapobieżenia im za pomocą przydzielenia godzin ponadwymiarowych albo podwyższenia pensum wybranym nauczycielom, pojawia się konieczność zatrudnienia nowego nauczyciela na zastępstwo. Rozwiązanie takie zostało przewidziane w art. 10 ust. 7 KN. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady zatrudniania nauczycieli na czas niekreślony, a w przypadku nauczycieli mianowanych i dyplomowanych – zatrudniania na podstawie mianowania. Warto pamiętać, że możliwość zatrudnienia innego nauczyciela na zastępstwo na podstawie 
art. 10 ust. 7 KN istnieje także w trakcie roku szkolnego (inaczej niż w przypadku przydzielania pracy w podwyższonym wymiarze pensum).

Na ciekawą kwestię odnośnie do zatrudniania nauczycieli na zastępstwo zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 27 lutego 1997 r. (sygn. akt I PKN 22/97). Sprawa dotyczyła nauczycielki, która została zatrudniona na czas określony kolejno w zastępstwie dwóch różnych przebywających na zwolnieniach nauczycielek. W wyroku tym wskazano, że okresy zastępowania nieobecnych nauczycieli, pozwalające na zawarcie umowy na czas określony, nie muszą zgadzać się z okresami zawartych z nauczycielami zastępującymi umów terminowych.

Natomiast w sytuacji zmiany terminu nieobecności zastępowanego nauczyciela dyrektor ma możliwość przedłużenia z nauczycielem zastępującym okresu obowiązywania umowy na czas określony. Nie ma również potrzeby wpisywania w treści umowy o pracę na czas określony zawartej na podstawie art. 10 ust. 7 KN informacji o tym, że została ona zawarta w celu zastępstwa nieobecnego nauczyciela, jeżeli pracownik został o tym poinformowany przed jej podpisaniem i wie, na jakiej podstawie została zawarta (na co wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 1dnia 7 października 2018 r., sygn. akt II PK 182/17).

Należy pamiętać, że zatrudnienie nauczyciela bez kwalifikacji jest rozwiązaniem możliwym tylko w ściśle określonych w przepisach sytuacjach – gdy taka potrzeba wynika z organizacji nauczania albo zastępstwa nieobecnego nauczyciela i tylko za zgodą organu sprawującego nadzór pedagogiczny. 

Należy również pamiętać, że przepis art. 10 ust. 12 KN – określający przesłanki przekształcenia z mocy prawa umowy o pracę zawartej na czas określony w przypadku zaistnienia potrzeby wynikającej z organizacji nauczania (druga przesłanka z art. 10 ust. 7 KN pozwalająca na zawarcie z nauczycielem umowy na czas określony) w umowę o pracę na czas nieokreślony albo w stosunek pracy na podstawie mianowania, w sytuacji gdy łączny okres zatrudnienia na podstawie umowy o pracę na czas określony przekracza 36 miesięcy – nie odnosi się do umów o pracę na czas określony zawartych w celu zastępstwa nieobecnego nauczyciela (przy założeniu, że ich zawarcie w danym...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Przedszkola"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy