Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dyrektor we współpracy

24 lutego 2018

NR 80 (Marzec 2017)

Edukacja dla mądrości

0 229

Działania podejmowane przez rodziców, nauczycieli i inne osoby wchodzące w kontakt z dziećmi często ukierunkowane są na rozwijanie szeroko rozumianej mądrości młodych odbiorców.

O mądrości myśli się w szerokim kontekście, nie tylko utożsamiając ją z domeną uczonych czy też osób wykazujących się wysokim ilorazem inteligencji. Mądrość może przejawiać się na różne sposoby, stąd też drogi jej pielęgnowania mogą być zróżnicowane. W 2016 r. na rynku wydawniczym pojawiły się dwie ciekawe pozycje książkowe autorstwa Elżbiety Płóciennik, które dotyczą edukacji dla mądrości. Elżbieta Płóciennik jest doktorem nauk humanistycznych, nauczycielem dyplomowanym z 25-letnim stażem pracy zawodowej w przedszkolu, adiunktem w Katedrze Pedagogiki Przedszkolnej i Wczesnoszkolnej na Wydziale Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego. Bogate doświadczenie zawodowe i szeroko zakrojona wiedza autorki zaowocowały publikacjami, z których pierwsza nosi tytuł Rozwijanie mądrości dziecka. Koncepcja i wskazówki metodyczne, a druga została zatytułowana Rozwijanie mądrości w praktyce edukacyjnej. Scenariusze zajęć w przedszkolu i szkole podstawowej. Są to książki wydane przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. Propozycja przedstawiona przez E. Płóciennik bazuje na koncepcji opracowanej w USA przez psychologa i psychometrę R.J. Sternberga (profesor Uniwersytetu w Yale; koncepcja zrównoważonej teorii mądrości). Stworzył on pełną koncepcję celowego kierowania rozwojem mądrości dzieci poprzez programy i oddziaływania nauczycielskie wspierające rozwój zarówno zdolności, umiejętności, cech sprzyjających mądremu zachowaniu dzieci, jak i postaw wobec otaczającego świata społecznego i moralnego. Termin „edukacja dla mądrości” został wprowadzony do polskiej literatury psychopedagogicznej przez prof. J. Czapińskiego przy redakcji naukowej publikacji zatytułowanej Psychologia pozytywna w praktyce1, w której znalazł się rozdział Jak nauczyć podopiecznych mądrego myślenia: program Edukacja dla mądrości napisany w oryginale przez A. Reznitską i R.J. Sternberga. Na język polski przetłumaczono tylko jedną książkę R.J. Sternberga i L. Spear-Swerling Jak nauczyć dzieci myślenia2. Więcej informacji na temat tej koncepcji w języku angielskim można znaleźć pod hasłem „Teaching for Wisdom”.

Celowo zorganizowane aktywne uczestnictwo dziecka w sytuacjach edukacyjnych angażujących do rozwiązywania problemów jest podstawą nabywania przez nie umiejętności i kompetencji w zakresie wartościowania, projektowania i wdrażania w życie mądrych decyzji, przedsięwzięć i zachowania w stosunku do siebie oraz innych.

Płociennik, popularyzując na polskim gruncie koncepcję R.J. Sternberga, w swoich artykułach i książkach również przyjęła nazwę „edukacja dla mądrości” jako określenie celowego procesu nauczania – uczenia się mądrości. Autorka podkreśla, że powinny być w nim uwzględnione zarówno działania dydaktyczno-wychowawcze nauczyciela, jak i aktywność dziecka – doświadczanie i przeżywanie przez niego skutków dobrego i mądrego zachowania w toku uczestnictwa w edukacjach i naturalnych sytuacjach w środowisku. Dlatego E. Płóciennik uważa, że w swoim postępowaniu metodycznym nauczyciel powinien projektować sytuacje sprzyjające poznawaniu przez dzieci siebie i środowiska, uczestnictwu w działaniach na rzecz własnego i społecznego dobra oraz sterować uwagą i zaangażowaniem dzieci w kierunku budowania nowej kultury życia opartej na wartościach ogólnoludzkich3. Zgodnie z koncepcją rozwijania mądrości dzieciom należy tworzyć warunki do uczenia się nie tylko tego, „co myśleć”, ale przede wszystkim – „jak myśleć”. Sternberg zwracał uwagę na trzy rodzaje myślenia: refleksyjne, dialogiczne i dialektyczne. Myślenie refleksyjne jest podstawą kontrolowania myśli i działania oraz analizy warunków lub dostępnych danych.

Myślenie dialogiczne pozwala na rozpatrywanie zjawisk z różnych punktów widzenia, rozwiązywanie problemów z uwzględnieniem różnych możliwości.

Natomiast myślenie dialektyczne sprzyja traktowaniu wiedzy w sposób elastyczny, płynny i relatywny – tworzona jest ona bowiem w procesie interakcji z odmiennymi poglądami4. Jako subskładniki i predyktory mądrości E. Płóciennik wymienia takie elementy, jak:

  • sprawiedliwość i rozwaga,
  • otwartość,
  • wrażliwość na problemy,
  • samoświadomość, samowiedza,
  • motywacja,
  • ciekawość poznawcza,
  • analityczność myślenia,
  • operacyjność i logiczność myślenia,
  • refleksyjność i krytycyzm w myśleniu,
  • twórczość,
  • praktyczność/pragmatyzm myślenia5.

Zdaniem E. Płóciennik celowo zorganizowane aktywne uczestnictwo dziecka w sytuacjach edukacyjnych angażujących do rozwiązywania problemów jest podstawą nabywania przez nie umiejętności i kompetencji w zakresie wartościowania, projektowania i wdrażania w życie mądrych decyzji,
przedsięwzięć i zachowania w stosunku do siebie oraz innych – pozwala więc wykształcić pewne nawyki i na ich fundamencie budować mądre życie6.

Aby wesprzeć i ukierunkować działania osób organizujących proces kształcenia, R.J. Sternberg sformułował zasady postępowania nauczyciela, który świadomie realizuje przygotowanie jednostki do mądrego funkcjonowania w społeczeństwie już od najmłodszych lat. Zgodnie z nimi nauczyciel powinien:

  • być wzorcem do naśladowania dla dzieci, ponieważ działania nauczyciela wcześniej czy później, w mniejszym lub większym zakresie mają szansę być odzwierciedlone w zachowaniu uczniów; dotyczy to także refleksyjnego myślenia i mądrego zachowania;
  • oprzeć pracę dydaktyczną na wartościach ogólnoludzkich;
  • projektować działania edukacyjne prowadzące do odkrywania i kształtowania przez uczniów własnych wartości;
  • dostrzegać i nagradzać mądre decyzje uczniów;
  • wspierać i pobudzać dążenia uczniów do osiągania sukcesów, koncentrując się na mocnych stronach dziecka i jego zdolnościach;
  • stosować różnorodne metody kształcenia, co sprzyja 
  • aktywizacji różnych sfer rozwojowych ucznia;
  • stosować zadania oraz instrukcje, które wymuszają różne typy aktywności ucznia i wykorzystują jego zdolności i kompetencje (pamięć, zdolności analityczne, zdolności twórcze, praktyczne i mądre myślenie);
  • zachowywać równowagę w rozwijaniu i pobudzaniu różnorodnych zdolności oraz sprawności ucznia, nie tylko z zakresu inteligencji analitycznej, ale także praktycznej i twórczej;
  • uwzględniać różne drogi oraz sposoby dostarczania uczniom wiedzy: poprzez analizę, krytyczne i twórcze myślenie oraz działanie praktyczne jednocześnie;
  • stosować zadania i instrukcje, które pozwalają na poznawanie siebie i uzmysławianie sobie własnych mocnych stron7

Zasady te akcentują, że nauczyciel powinien być wzorem, autorytetem, który ma świadomość, że każde dziecko jest niepowtarzalne, stąd tak ważna jest indywidualizacja procesu kształcenia.

W specyficznej pracy z dzieckiem w wieku przedszkolnym oraz z uczniem w wieku wczesnoszkolnym niezbędne są także inne ważne zasady sformułowane przez E. Płóciennik na użytek innowacji programowo-metodycznej pod nazwą „Zabawy z wyobraźnią”, która była wdrażana na terenie Przedszkola Miejskiego nr 118 w Łodzi. Są to zasady organizacji warunków aktywności dziecka, które sprzyjają harmonijnemu rozwojowi, także w obszarze mądrego myślenia i działania:

  • zasada wykorzystywania naturalnych właściwości funkcjonowania poznawczego dziecka/ucznia – twórczy charakter samego rozwoju dziecka oraz charakterystyczne dla tego okresu rozwojowego właściwości;
  • zasada inspirowania i stymulowania twórczej aktywności dziecka/ucznia – wyzwalanie i wspomaganie naturalnego potencjału twórczego dziecka;
  • zasada otwartości w relacjach z dzieckiem/uczniem;
  • zasada organizowania autokreacji i ekspresji dziecka/ucznia – nauczyciel powinien być animatorem działań dziecka;
  • zasada wykorzystania środowiska społecznego, jego mądrości i dynamiki dla dobra dziecka/ucznia – integracja i rozwijanie umiejętności dziecka podczas aktywnego uczestnictwa w działalności rozmaitych wspólnot, m.in. rodzinnej, przedszkolnej, lokalnej, regionalnej, rówieśniczej itp.;
  • zasada budzenia i stymulowania rozwoju postaw dziecka/ucznia – utrwalanie nawyków poprawnego postępowania zarówno w zakresie postaw zdrowotnych, jak i społecznych8.

Bogactwo różnorodnych mediów i materiałów dydaktycznych obecnych na rynku wydawniczym stwarza możliwości uatrakcyjniania procesu kształcenia dzieci i ułatwia jego realizację. Płóciennik wymienia przykładowe pomoce dydaktyczne, które angażują dziecięce myślenie, pozwalają organizować warunki do współdziałania z innymi oraz rozwijają inne istotne umiejętności i kompetencje z obszaru mądrości, np.:

  • quiz „Wszystko wiem” (Wydawnictwo Granna) – zawiera kilkaset pytań dotyczących różnych dziedzin i tematów;
  • gra dydaktyczna „Schattenmemory” (dystrybucja: wydawnictwo „Nowa Szkoła”) – skrzynka z pięcioma szufladkami, a w każdej z nich po 26 drewnianych płytek z obrazkami, które można wykorzystać np. do: łączenia w pary, układania prostych zdań, tworzenia historyjek, tworzenia zbiorów, klasyfikowania obrazków według cech, figur, wyodrębniania kształtu z głębi, zapamiętywania szczegółów;
  • gra „Odkrycia. Poznać i zrozumieć siebie” (Wydawnictwo Epideixis) – pozycja godna szczególnej uwagi, przeznaczona dla dzieci od trzeciego roku życia, młodzieży i dorosłych, oprócz głównych pytań występujących na kolorowej planszy zawiera 30 kart przedstawiających różne, wzięte z życia scenki oraz cztery karty pytań, karty ułatwiają rozmowę na dany temat oraz dzielenie się osobistymi przeżyciami w tym zakresie i uczą rozwijania wypowiedzi uczestników, dzieci uczą się akceptacji i tolerancji, mogą lepiej zrozumieć i p...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Przedszkola"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy