Dołącz do czytelników
Brak wyników

Dyrektor a finanse

7 czerwca 2019

NR 103 (Czerwiec 2019)

Prawa autorskie w przedszkolu

0 117

Każdy dyrektor jednostki oświatowej zetknął się z problemem ochrony praw autorskich. Wykorzystywanie przez nauczycieli cudzych utworów podczas zajęć z dziećmi, imprez okolicznościowych, uroczystości przedszkolnych czy zabaw powinno odbywać się z dużą rozwagą. W przeciwnym razie może to narazić placówkę na roszczenia twórców i skończyć się postępowaniem sądowym oraz wypłatą odszkodowania.

Wmyśl ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia. Nazywamy go utworem. Może mieć postać wyrażoną słowem, symbolami matematycznymi lub znakami graficznymi. Będą to np. teksty literackie, utwory muzyczne i słowno-muzyczne, sceniczne, choreograficzne, filmy lub fotografie. Wartość artystyczna czy merytoryczna nie ma tutaj najmniejszego znaczenia, podobnie jak to, czy mamy do czynienia z dziełem uznanym przez znawców, cenionym przez odbiorców, czy jakimkolwiek zdjęciem, nawet wykonanym smartfonem i umieszczonym przez autora na jego profilu społecznościowym. 

Utwór taki od momentu powstania chroniony jest majątkowym prawem autorskim, którego podstawową zasadą jest zezwolenie twórcy na jakiekolwiek jego wykorzystywanie. Zgoda autora nie jest wymagana, jeżeli jego prawa majątkowe wygasły. Stanie się tak z upływem 70 lat od śmierci twórcy. Jeżeli jednak prawa majątkowe do utworu przysługują z mocy ustawy innemu podmiotowi niż twórca, podany termin liczy się od daty rozpowszechnienia utworu, a gdy nie został on rozpowszechniony – od daty jego ustalenia. 

Warto wiedzieć, że obok majątkowych praw autorskich autorowi utworu przysługują także prawa osobiste. W przeciwieństwie do tych pierwszych są one nieograniczone w czasie i niezbywalne. Wynikają z nierozerwalnej więzi pomiędzy autorem a stworzonym przez niego dziełem. Dają mu swobodę wyboru, czy utwór ma być podpisany jego imieniem i nazwiskiem, pseudonimem, czy wydany anonimowo. 

Jeśli prawa majątkowe zostaną naruszone, ich właściciel może żądać od osoby, która te prawa naruszyła:

  • zaniechania naruszania,
  • usunięcia skutków naruszenia,
  • naprawienia wyrządzonej szkody na zasadach ogólnych albo poprzez zapłatę sumy pieniężnej w wysokości dwukrotności, a w przypadku gdy naruszenie jest zawinione – trzykrotności stosownego wynagrodzenia, które w chwili jego dochodzenia byłoby należne tytułem udzielenia przez uprawnionego zgody na korzystanie z utworu,
  • wydania uzyskanych korzyści.

W zakresie dysponowania cudzymi utworami instytucje oświatowe, w tym przedszkola, zostały potraktowane przez ustawodawcę w sposób preferencyjny. Zgodnie bowiem z art. 27 wspomnianej ustawy mogą one, na potrzeby zilustrowania treści przekazywanych w celach dydaktycznych, korzystać z rozpowszechnionych utworów w oryginale i w tłumaczeniu oraz zwielokrotniać w tym celu rozpowszechnione drobne utwory lub fragmenty większych utworów. Mamy wówczas do czynienia z tzw. dozwolonym użytkiem edukacyjnym, który zwalnia z konieczności uzyskiwania zezwolenia właścicieli praw autorskich (twórców, wydawców) oraz zapłaty wynagrodzenia. Przyjrzyjmy się temu, jak to wygląda w codziennej rzeczywistości przedszkola.

Wykorzystywanie utworów na zajęciach

Nauczyciel podczas zajęć urządził projekcję filmu Nowe przygody Kubusia Puchatka zrealizowanego na podstawie książek Alana Aleksandra Milne’a. Zastanówmy się, czy projekcja filmu była uzasadniona dydaktycznie? Gdyby był to tylko element cyklu prezentacji filmów z wytwórni Walta Disneya, niepowiązany tematycznie z zajęciami, wówczas niewątpliwie należałoby uzyskać odpowiednią licencję. Jeśli jednak projekcja była przyczynkiem do rozmowy z dziećmi na temat miłości i przyjaźni, troski o innych, szacunku czy uniwersalnych mądrości życiowych, to z pewnością cel dydaktyczny, o którym mowa w art. 27 ustawy, zostanie osiągnięty. 

Z dozwolonym użytkiem edukacyjnym będziemy mieli też do czynienia podczas odtwarzania utworów muzycznych na zajęciach języka angielskiego, gdy będą one charakterystycznym tłem do omawiania zwyczajów i kultury mieszkańców danego kraju. Jeżeli jednak jakiekolwiek zajęcia (taneczne, muzyczne, wokalno-instrumentalne) są prowadzone przez firmę zewnętrzną lub osobę niebędącą nauczycielem danego przedszkola, to podmioty te nie mogą powoływać się na dozwolony użytek edukacyjny, nawet gdy będzie to mieć miejsce w budynku przedszkola.

Cel dydaktyczny nie będzie też spełniony, jeżeli podczas imprezy andrzejkowej dzieci będą bawić się przy dźwiękach muzyki wydobywających się z tradycyjnego odtwarzacza muzyki lub komputera, bez powiązania z programem wychowania przedszkolnego. Warto przy okazji zaznaczyć, że dozwolony użytek nie obejmuje programów komputerowych. Korzystanie z nich jest dopuszczalne wyłącznie po uzyskaniu licencji.

Osobne zagadnienie stanowią kserokopie podręczników, zeszytów ćwiczeń, czytanek, ilustracji czy kolorowanek. Przekazywanie ich dzieciom jest dopuszczalne pod warunkiem, że są to drobne utwory lub fragmenty większych utworów. Można więc z zeszytu ćwiczeń lub podręcznika skopiować kartę pracy, określony zestaw zadań albo cały wiersz, ale nie można powielić całego podręcznika. Należy przy tym każdorazowo pamiętać o konieczności podania na kserokopii nazwiska autora, tytułu, wydawcy, miejsca i roku wydania oraz numeru strony, z której cytujemy fragment. Jeśli źródło materiałów pochodzi z internetu, należy podać autora oraz adres strony.

Powielanie fragmentów utworu może się odbywać różnymi technikami, także w postaci cyfrowej, która w dzisiejszych czasach jest coraz bardziej popularna. Przesyłanie rodzicom materiałów dla dzieci za pośrednictwem narzędzi dostępnych online, takich jak poczta e-mail czy dysk wirtualny, jest nie tylko wygodne, ale też bardzo ekonomiczne. Trzeba jednak pamiętać, że kanał dystrybucji materiałów musi docierać do ograniczonej liczby odbiorców, którymi mogą być tylko rodzice dzieci. Niedopuszczalne jest prowadzenie przez nauczyciela strony internetowej czy bloga, na których będzie umieszczał fragmenty utworów objętych prawami autorskimi, nawet jeśli będzie to podbudowane celem edukacyjnym. 

Imprezy i uroczystości przedszkolne

W ramach dozwolonego użytku publicznego można wykorzystywać utwory podczas imprez i uroczystości przedszkolnych, odtwarzając je lub wykonując, przy czym wykonywanie to może polegać na śpiewaniu piosenek, recytowaniu wiersza, graniu na instrumencie, wystawianiu przedstawienia, sztuki teatralnej itd. Prawo to jest jednak ograniczone pewnymi warunkami. Pierwszy to wcześniejsze rozpowszechnienie utworu przez jego właściciela. Nielegalne będzie odtwarzanie czy wykonanie utworów, któ...

Pozostałe 70% treści dostępne jest tylko dla Prenumeratorów.

Co zyskasz, kupując prenumeratę?
  • 10 wydań magazynu "Monitor Dyrektora Przedszkola"
  • Dostęp do wszystkich archiwalnych artykułów w wersji online
  • Możliwość pobrania materiałów dodatkowych
  • ...i wiele więcej!
Sprawdź

Przypisy