Kształcenie i doskonalenie zawodowe dyrektora placówki oświatowej

Wykształcona kadra – fundament sukcesu placówki edukacyjnej

Ogólnie znana jest zasada, że prowadzenie jakiejkolwiek działalności bez kompetentnych pracowników jest niemożliwe. Umiejętności, zdolności, kwalifikacje, postawy i wiedza pracowników są niezbędne dla osiągania celów danej organizacji. Można zatem konkludować, że każde przedszkole, szkoła, MDK oraz inne podmioty zajmujące się edukacją, wychowaniem i opieką dzieci i młodzieży w ostatecznym rachunku bazują na wiedzy byłych i obecnych pracowników pedagogicznych i niepedagogicznych danej placówki. Stopień wykształcenia pracowników wpływa na obraz placówki, wyniki, atmosferę, rozwój i PR (ang. public relations – relacje publiczne, kontakty z otoczeniem). Wykształcona kadra to pierwszy krok do wprowadzania innowacji, eksperymentowania, realizowania rozmaitych projektów i współpracy z innymi podmiotami na arenie krajowej i międzynarodowej. Jeśli np. w danej placówce nie będzie nauczycieli posługujących się językiem obcym w stopniu komunikatywnym, trudno będzie realizować jakikolwiek projekt z organizacją z innego kraju – taka współpraca raczej nie będzie możliwa. Wykształcona kadra to również spokój dyrektora, stabilność organizacji i wysoka jakość funkcjonowania.

Kształcenie i doskonalenie zawodowe dyrektora placówki oświatowej

Współczesne zarządzanie oświatą to zadanie nieproste, wielopłaszczyznowe, wymagające od dyrektorów placówek oświatowych wiedzy i odpowiednich kompetencji menedżerskich z wielu obszarów funkcjonowania organizacji. Kompetencje te można zdobyć między innymi w ramach kształcenia na studiach podyplomowych i kursach kwalifikacyjnych z zarządzania oświatą, a także w ramach doskonalenia zawodowego. Niesłychanie pomocne mogą okazać się doświadczenia, jakie dyrektor zdobywa podczas sprawowania funkcji zarządczej. Te doświadczenia pomagają w rozwiązywaniu najróżniejszych problemów związanych z zarządzaniem, kierowaniem i codziennym funkcjonowaniem w placówce, również tych, które uznaje się za sytuacje niespodziewane lub kryzysowe. Jednak samo doświadczenie nie wystarczy. W czasach, kiedy zmiany dokonują się tak szybko, niezbędne jest podnoszenie kwalifikacji zarządczych przez dyrektorów na bieżąco – cały czas.

Zarządzanie przedszkolami w Polsce koncentruje się przede wszystkim na zarządzaniu zasobami ludzkim (ZZL) (ang. human resource management), które dotyczy w tym przypadku wszystkich aspektów zatrudniania i zarządzania pracownikami pedagogicznymi i niepedagogicznymi. Obok ZZL zarządzanie skoncentrowane jest także na zarządzaniu finansami, majątkiem, czasem, wiedzą, kulturą, relacjami, problemami, konfliktami, stresem, jakością, ryzykiem, kryzysami, emocjami oraz zespołami powołanymi do konkretnych zadań w placówce, a także informacjami oświatowymi i ocenami. Jak wynika z powyższej listy, dyrektor placówki oświatowej powinien na bieżąco uzupełniać swoją wiedzę i poszerzać kompetencje menedżerskie w bardzo wielu kierunkach rozwoju zawodowego. Dla przykładu, w samym ZZL odnajdujemy wiele kursów i szkoleń dla dyrektorów placówek oświatowych. Oto przykłady kilku z nich:

• Planowanie zatrudnienia (prognozowanie zapotrzebowania na personel, prognoza podaży personelu, analiza możliwości).
• Dobór kadr (rekrutacja, selekcja pracowników, obsada stanowisk pracy).
• Ocena pracowników.
• Taryfikacja stanowisk pracy i system wynagradzania.
• Kształcenie i doskonalenie zawodowe (rozwój personelu).
• Awans zawodowy nauczycieli.
• Motywowanie pracowników. Satysfakcja z wykonywanej pracy.
• Doskonalenie stylów kierowania zespołami ludzkimi.

Dodatkowo dyrektor może uzupełniać swoją wiedzę w temacie adaptacji zawodowej, tworzenia rezerwy kadrowej, projektowania ścieżek awansu zawodowego, motywowania pozaekonomicznego, rozwiązywania konfliktów międzyludzkich, innych prac administracyjnych działu personalnego (np. urlopy, zwolnienia, przeszeregowania, ubezpieczenia).

Jak wynika z badań przeprowadzonych w I kwartale 2023 r. dotyczących liczby występowania modułów tematycznych kształcenia dyrektorów przedszkoli i szkół zawartych w programach studiów podyplomowych 
i/lub kursów kwalifikacyjnych z zarządzania oświatą, najczęściej spotykany blok tematyczny to prawne aspekty zarządzania placówką oświatową. W dalszej kolejności odnotowano teoretyczne i praktyczne podstawy zarządzania placówką oświatową, ZZL i przywództwo (Witek, 2023). Szczegółową listę wybranych tematów kształcenia przedstawiono alfabetycznie w tabeli 1.

Pandemia związana z COVID-19, która zdestabilizowała w ostatnim czasie całe życie publiczne, dała wielu dyrektorom do zrozumienia, że niezbędne jest opanowanie metod zarządzania placówką w dobie tego typu kryzysów. W tym temacie oferowane są rozmaite formy szkolenia, podczas których mogą oni dowiedzieć się między innymi, jak zarządzać placówką oświatową w czasie epidemii, pandemii oraz w jaki sposób prowadzić placówkę oświatową w sytuacjach szczególnych.

W ostatnim czasie pojawiło się wiele szkoleń związanych z edukacją dzieci i młodzieży z Ukrainy, również kierowanych do dyrektorów szkół. Tematyka tych szkoleń jest różnorodna. Dyrektorzy mogą skorzystać ze szkoleń organizowanych przez właściwych kuratorów oświaty, organy prowadzące oraz oferowanych przez zewnętrzne firmy szkoleniowe w Polsce i za granicą. Dyrektorzy mogą korzystać także ze szkoleń o bogatej tematyce zarządczej prowadzonych w krajach Unii Europejskiej w ramach programu Erasmus+.

Kształcenie i doskonalenie zawodowe nauczycieli

Za jedną z ważniejszych w pracy dyrektora przedszkola kwestii, obok wynagradzania i oceniania, trzeba uznać problem awansu zawodowego nauczycieli, który jest jedną z form kształcenia i doskonalenia zawodowego i jednocześnie łączy się z podstawowym dla każdego człowieka zagadnieniem możliwości realizacji ambicji zawodowych, a przez to perspektyw rozwoju zawodowego i osiągnięć w pracy. Zdobywanie kolejnych szczebli specjalistycznego wykształcenia lub poszerzanie swoich kompetencji w ramach dokształcania zawodowego poprawia samopoczucie nauczyciela, zwiększa satysfakcję z pracy i stawia go w innej – lepszej pozycji niż dotychczas. Każdy kolejny certyfikat bądź dyplom daje możliwość dodatkowej pracy, może mieć również wpływ na podwyższenie pensum. Niektórzy nauczyciele posiadający kwalifikacje do prowadzenia jednych zajęć, często decydują się na podniesienie kwalifikacji z kolejnych przedmiotów. Zdarzają się nauczyciele, którzy posiadają kwalifikacje do prowadzenia nawet pięciu różnych zajęć edukacyjnych.

Raczej niewyobrażalne jest, aby nauczyciel nie ukończył w danym roku szkolnym choćby jednego kursu doskonalącego lub innej formy kształcenia podnoszącej jego kwalifikacje zawodowe. Z praktyki zarządzania oświatą wynika, że nauczyciele na bieżąco mogą podnosić swoje kwalifikacje adekwatne do zajmowanego stanowiska (ogólnokształcące i zawodowe) oraz zdobywać inne, których zgodnie z katalogiem Systemu Informacji Oświatowej (SIO) jest aż 55. Katalog wyróżnia: kwalifikacje do nauczania języków obcych, bibliotekarza w szkołach podstawowych, rehabilitanta, doradcy zawodowego i zajęć rewalidacyjnych, a ponadto: uprawnienia w zakresie kultury fizycznej i sportu (trenera, instruktora, menedżera), a także dodatkowe formy kształcenia: kursy kwalifikacyjne, studia pierwszego stopnia, jednolite studia magisterskie, studia drugiego stopnia, studia podyplomowe nadające kwalifikacje i kursy doskonalące.

Nauczyciele mogą korzystać z dofinansowania szkoleń w ramach różnych programów, między innymi Erasmus+. Wachlarz kursów i szkoleń jest olbrzymi. Szkolenia odbywają się w krajach Unii Europejskiej. Warunkiem udziału w kursie organizowanym przez Erasmus+ jest posiadanie umiejętności posługiwania się językiem angielskim w stopniu komunikatywnym, z wyjątkiem kursów języka angielskiego. Nauczyciele mogą wnioskować do dyrektora o sfinansowanie lub dofinansowanie kształcenia w ramach doskonalenia zawodowego w Polsce. Szczegółową listę tematów kształcenia nauczycieli w ramach kursów, szkoleń i warsztatów, dostępną na stronach internetowych wybranych ośrodków szkolenia, przedstawiono alfabetycznie w tabeli 2.

Tabela 1

Tabela 2

Słowniczek

1.    Ogólnie ZZL (ang. human resource management) oznacza ogół działań, które są związane z dysponowaniem obecnymi w organizacji i/lub przedsiębiorstwie zatrudnionymi pracownikami dla osiągnięcia wyznaczonych celów. Pojęcie ZZL zastąpiło pojęcie zarządzanie personelem (ang. personnel management), które nie traktowało pracowników jako strategicznych, bardzo cennych zasobów. Zdaniem większości badaczy tematu pracownicy stanowią najcenniejszy potencjał każdej organizacji i przedsiębiorstwa i nawet najlepszej strategii nie uda się wdrożyć bez ich aktywnego zaangażowania i wsparcia.

2.    System Informacji Oświatowej służy uzyskiwaniu danych niezbędnych do:

• prowadzenia polityki oświatowej państwa na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym, w tym wspomagania zarządzania oświatą,
• efektywnego funkcjonowania systemu finansowania zadań oświatowych na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym,
• analizy efektywności wykorzystania środków publicznych przeznaczonych na finansowanie zadań oświatowych,
• nadzorowania i koordynowania wykonywania nadzoru pedagogicznego na terenie kraju oraz podnoszenia jakości edukacji,
• prowadzenia monitoringu karier absolwentów publicznych i niepublicznych szkół ponadpodstawowych.

3. Ukończone formy kształcenia to formy kształcenia, w wyniku których nauczyciel uzyskał nowe kwalifikacje i/lub podwyższył swój poziom wykształcenia. Ukończone formy doskonalenia zawodowego to formy doskonalenia, w wyniku których nauczyciel zaktualizował swoją wiedzę lub udoskonalił posiadane umiejętności (a nie w wyniku których uzyskał nowe kwalifikacje). 

Literatura:
1. Zaniewski Z., Zarządzanie zasobami ludzkimi w oświacie w perspektywie społeczeństwa wiedzy (spojrzenie interdyscyplinarne), Fundacja Studiów i Badań Edukacyjnych, Warszawa 2003.
2. Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 23 marca 2022 r. w sprawie ogłoszenia jednolitego tekstu ustawy o systemie informacji oświatowej (Dz. U. z 2022 r., poz. 868).
3. Witek A., Edukacja dyrektorów szkół w zakresie zarządzania kryzysowego w placówkach oświatowych, w: Dacko-Pikiewicz Z., Szczepańska-Woszczyna K. (red.), Interdyscyplinarne prace naukowe studentów i doktorantów Akademii WSB TOM IV, Wydawnictwo Naukowe Akademii WSB, Dąbrowa Górnicza 2023.