Dołącz do czytelników
Brak wyników

Temat miesiąca , Otwarty dostęp

6 listopada 2019

NR 106 (Listopad 2019)

Dyrektor na straży ochrony zdrowia psychicznego dzieci

81

Żyjemy w dobie rewolucji technicznej ułatwiającej nam życie w wielu dziedzinach, ale niestety także niosącej ogrom zagrożeń. Ochrona dzieci przed skutkami cywilizacyjnego postępu jest zadaniem placówek oświatowych, realizowanym w ramach nieustannego dbania o ich bezpieczeństwo, w szczególności bezpieczeństwo psychiczne.

Specjaliści są zgodni, że wczesne lata życia mają wielki wpływ na zdrowie psychiczne oraz dobre funkcjonowanie poznawcze, emocjonalne i społeczne człowieka. Dobre zdrowie psychiczne w okresie dzieciństwa jest warunkiem optymalnego rozwoju, efektywnego uczenia się, budowania satysfakcjonujących relacji z ludźmi, dbania o własne zdrowie fizyczne i samodzielnego radzenia sobie w dorosłym życiu. Ochrona zdrowia psychicznego małych dzieci jest więc inwestycją na przyszłość.
Zdrowie psychiczne dzieci w znacznej mierze zależy od wpływu bliskiego otoczenia społecznego, w pierwszym rzędzie od rodziny, ale kiedy dziecko znajdzie się w środowisku przedszkolnym, to w takim samym stopniu od przedszkola. 
Dobre zdrowie psychiczne dziecka kształtuje się dzięki pozytywnym doświadczeniom nabytym w najwcześniejszym okresie życia, poprzez kontakty z opiekuńczymi i kompetentnymi rodzicami, nauczycielami, a także pod wpływem odpowiednio dobranych i efektywnych programów o charakterze profilaktycznym i wychowawczym. Dlatego samo działanie z dziećmi nie wystarczy. Konieczne jest współdziałanie z rodzicami, a także ciągłe szkolenie nauczycieli i opiekunów pracujących z dziećmi w przedszkolu. Działania z zakresu promocji zdrowia psychicznego dzieci należy więc prowadzić przede wszystkim z ważnymi dla dziecka osobami dorosłymi z jego otoczenia – rodzicami i nauczycielami.
Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) stoi na stanowisku, że ochrona zdrowia psychicznego obejmuje szerokie spektrum działań, w którym wyodrębniamy cztery komplementarne strategie:

  • promocję zdrowia psychicznego,
  • profilaktykę zaburzeń psychicznych,
  • leczenie,
  • rehabilitację.

Ze względu na specyfikę naszej pracy, wśród wymienionych strategii szczególne znaczenie mają dwie pierwsze – promocja zdrowia i profilaktyka zaburzeń psychicznych. WHO podaje również definicje obu strategii. 
Promocja zdrowia psychicznego to działania mające na celu wzmocnienie zdrowia psychicznego, dobrego samopoczucia i poprawę jakości życia całych populacji, grup i jednostek.
Profilaktyka zaburzeń psychicznych to działania, których celem jest redukcja zagrożeń dla zdrowia psychicznego i zmniejszenie liczby incydentów zaburzeń. 
Z przytoczonych definicji wynika, że promocja zdrowia i profilaktyka stawiają sobie odmienne cele, ale efekty działań z obu strategii są te same, gdyż redukują zagrożenia dla zdrowia psychicznego. Głównym adresatem działań należących do wymienionych strategii są dzieci. Z tego względu przedszkole jest niezwykle ważną instytucją dla promocji zdrowia i profilaktyki zaburzeń psychicznych. 
Wiele badań potwierdza tezę, że przedszkole to nie tylko miejsce, w którym dziecko zdobywa wiedzę określoną w podstawie programowej i programach wychowania przedszkolnego, ale przede wszystkim jest niezwykle ważnym środowiskiem wywierającym ogromny wpływ na rozwój emocjonalny i społeczny dziecka. To tutaj poszerza ono krąg osób, z którymi nawiązuje kontakty społeczne, zdobywa przyjaciół, nawiązuje więzi, stopniowo uczy się przynależności do określonych grup społecznych i odgrywania w nich ról. Dziecko ma też okazję do poznawania innych niż w rodzinie relacji społecznych, pod wpływem których utrwala bądź weryfikuje swój obraz świata, ludzi i własnej osoby.

Czy istnieje portret zdrowego psychicznie dziecka i nastolatka? 

Tak, taką charakterystykę na podstawie badań sporządzili Jellinek, Patel i Froehle. Zamieszczono ją w poradniku Ochrona zdrowia psychicznego dzieci i  młodzieży w  szkole (ORE, Warszawa 2014). Autorzy wymieniają sześć najważniejszych komponentów zdrowia psychicznego młodych ludzi: 

  • zdolność do przeżywania (doświadczania) i wyrażania szerokiego wachlarza emocji – takich jak: radość, smutek, gniew, przywiązanie – we właściwy i konstruktywny sposób,
  • pozytywna samoocena,
  • szacunek dla innych,
  • głębokie poczucie bezpieczeństwa oraz zaufanie do siebie i świata,
  • zdolność do funkcjonowania – zgodnie z normą rozwojową dla danego etapu rozwoju – w rodzinie, grupie rówieśniczej, szkole i społeczności, a także zdolność postrzegania siebie,
  • zdolność do inicjowania i podtrzymywania znaczących głębszych relacji (przyjaźń, miłość) oraz uczenia się funkcjonowania w sposób produktywny w świecie (praca).

Mając na uwadze to, że dzieci w wieku przedszkolnym są w fazie początkowego rozwoju, można przypuszczać, że pod wpływem odpowiednio zorganizowanego procesu edukacyjnego dziecko powinno rozwijać się w miarę prawidłowo. Teza ta może znaleźć potwierdzenie, jeśli rozwój dziecka przebiega w normie. Dzieci rozwijające się prawidłowo bez większych problemów powinny przejść okres adaptacji do środowiska przedszkolnego. Nawet małe dzieci są w stanie zrozumieć i zaakceptować zasady, jakie obowiązują w grupie, funkcjonować w określonym rytmie dnia, sprostać wymaganiom, które określa system funkcjonowania grupowego, jeśli ich rozwój przed przyjściem do przedszkola przebiegał w miarę prawidłowo. Niestety, w wielu przypadkach tak nie jest. Nawet starszym dzieciom, które wchodzą w progi przedszkola, trudno jest zaakceptować nowe reguły, jeśli środowisko, w którym funkcjonowały przed przyjściem do przedszkola, nie zapoczątkowało kształtowania się cech opisanych powyżej. Z pewnością wielu dyrektorów i nauczycieli potwierdzi tezę, że dzieci z trudnościami adaptacyjnymi i – ogólnie mówiąc – z trudnościami w zachowaniu jest coraz więcej. 

Co w związku z tym? 

Warto przyjrzeć się czynnikom chroniącym dziecko przed zagrożeniem utraty poczucia stabilizacji emocjonalnej, a jeśli dziecko już boryka się z tym problemem rozwojowym, należy postawić sobie pytanie, jakie są nasze obowiązki, aby zapewnić dziecku odpowiednią pomoc. 
Czynników, które warunkują zdrowie psychiczne dzieci, jest wiele, jednak większość autorów za kluczowe uważa sześć, które powinny być uwzględniane zarówno w działaniach profilaktycznych przedszkola, jak i w codziennej pracy wychowawczej każdego nauczyciela.
Najważniejsze czynniki chroniące przed rozwojem problemów w obszarze zdrowia psychicznego i zaburzeń u dzieci, związane ze środowiskiem przedszkola:

  • poczucie przynależności (więź z przedszkolem),
  • pozytywny klimat przedszkola (zwłaszcza dobre relacje pomiędzy nauczycielami dziećmi oraz między dziećmi, przyjazna wspierająca atmosfera),
  • prospołecznie nastawiona grupa rówieśnicza,
  • wymaganie od dzieci odpowiedzialności i udzielania sobie wzajemnej pomocy,
  • okazje do przeżycia sukcesu i rozpoznawania własnych osiągnięć,
  • zdecydowana niezgoda przedszkola na przemoc. 

Pomiędzy tymi czynnikami istnieje ścisłe powiązanie, wzmocnienie jednego czynnika może spotęgować działanie chroniące drugiego czynnika. Poczucie przynależności (więź z przedszkolem), podobnie jak więź z rodziną, uznawane jest za najbardziej istotny czynnik chroniący. Jego działanie decyduje w głównej mierze o dobrym samopoczuciu dziecka i prawidłowym jego zachowaniu się w przedszkolu. Dzieci, które mówią, że lubią chodzić do przedszkola, lubią swoje panie, kolegów i koleżanki, znacznie lepiej funkcjonują w przedszkolu, ponieważ łatwiej im zaakceptować np. obowiązujące reguły zachowań w grupie. Dzieci, których rozwój społeczny i emocjonalny przebiega prawidłowo, szybciej przystosowują się do nowych warunków, łatwiej budują zaufanie do siebie i do innych osób. Poczucie przynależności tworzy się dzięki dobrym, przyjaznym relacjom pomiędzy dziećmi a personelem przedszkola oraz pomiędzy przedszkolem a rodzicami. Dyrektor – jako osoba odpowiedzialna za tworzenie warunków bezpiecznego i harmonijnego rozwoju przedszkolaków – powinien mieć to na uwadze. 

Dzieci chętnie będą uczęszczały do przedszkola, jeżeli stworzy się im wiele okazji do przeżycia sukcesu i pozytywnych doświadczeń. Takie warunki zwiększają ich motywację do nauki i umożliwiają poprawę zachowania. Dotyczy to zwłaszcza przedszkolaków zaniedbanych wychowawczo i doświadczających rozlicznych trudności i porażek. Dawanie dzieciom możliwości osiągania sukcesów znacząco wpływa na podniesienie samooceny, zaufania do siebie, poczucia pewności siebie i własnej wartości. Dzieci z poczuciem własnej akceptacji łatwiej wykorzystują różne życiowe okazje, szybciej nawiązują kontakty i otrzymują większe wsparcie społeczne. Dyrektor w swojej pracy powinien nieustannie przypominać nauczycielom, że to ich zadaniem jest dbałość o dobre samopoczucie najmłodszych. Uświadomienie nauczycielom ich priorytetowej roli wychowawcy powinno być przedmiotem nadzoru pedagogiczn...

Artykuł jest dostępny dla zalogowanych użytkowników.

Jak uzyskać dostęp? Wystarczy, że założysz konto lub zalogujesz się.
Czeka na Ciebie pakiet inspirujących materiałow pokazowych.
Załóż konto Zaloguj się

Przypisy