Dołącz do czytelników
Brak wyników

Otwarty dostęp , Edukacja w czasie epidemii

3 września 2020

NR 113 (Wrzesień 2020)

Aktywny przedszkolak, czyli jak wspierać rozwój dzieci od września 2020

22

„Na nic się zda wyposażenie klas w nowe pomoce i materiały, bo najpierw trzeba wnieść do nich życie, miłość, wiarę, wolność i entuzjazm”.
Céline Alvarez

Jak pandemia wpłynęła na przedszkolaki? 

Stając u progu nowego roku przedszkolnego, zastanawiamy się, co możemy zmienić, udoskonalić, by zapewnić przedszkolakom możliwie optymalny rozwój. To kolejny rok, gdy zadajemy podobne pytania, ale ten jest szczególny, ponieważ czas pandemii, jak każdy kryzys, zmienił ludzkie spojrzenie na wiele spraw, w tym również na edukację dzieci, która przez kilka miesięcy wyglądała inaczej niż dotychczas. 
Wiele sił i energii włożyli nauczyciele, by sprostać wymaganiom w związku ze zdalną edukacją, która zwłaszcza dla najmłodszych dzieci i ich rodziców stała się nie lada wyzwaniem.
Obserwując sytuację w przedszkolach i szkołach, można było zauważyć, zwłaszcza w mediach społecznościowych, jak ważna była realizacja podstawy programowej, jak istotne systematyczne „przerabianie” materiału. Na temat uczniów szkół podstawowych i średnich zabierano głos również w kontekście ich samopoczucia oraz radzenia sobie w nowej sytuacji.
Należy jednak pamiętać, że to właśnie dzieci w wieku przedszkolnym, z uwagi na ich etap rozwojowy, powinny być w tym czasie pod szczególną opieką. W pierwszych latach życia mózg dziecka jest bardzo plastyczny, istotne jest zatem, by zadbać o jego optymalny rozwój. Przedszkolaki bardzo potrzebują aktywności, ruchu, wiele spraw je interesuje, intensywnie rozwijają się ich kompetencje komunikacyjne i społeczne, uczą się rozpoznawać i nazywać emocje, są twórcze i chętnie podejmują wyzwania, są namiętnie ciekawe świata, dlatego czas izolacji był dla nich szczególny trudny.
Obserwując rodziny, w których wychowują się dzieci szkolne i przedszkolne, zauważyłam, że większość rodziców (nie chcę uogólniać, ale takie były moje spostrzeżenia) zastanawiało się, jak w nowej sytuacji poradzą sobie dzieci szkolne. Wynikało to rzecz jasna z niepewności, czy uczniowie poradzą sobie z treściami z danych przedmiotów, które były prezentowane im w naprawdę zróżnicowany sposób: od spotkań i wspólnych rozmów przez wykłady do wysyłania zadań kilka razy w tygodniu, a następnie w różny sposób sprawdzane. I nic w tym zaskakującego, bo od wielu lat szkoła jest postrzegana przez społeczeństwo jako miejsce, w którym nauczyciele przygotowują uczniów do egzaminów. Skoro więc w przedszkolu nie trzeba tego robić, to bez wątpienia ważniejsze było zajęcie się szkolniakami, bo przedszkolaki mają jeszcze czas. Tu warto się zatrzymać i zastanowić, czy dzieci w wieku przedszkolnym rzeczywiście mają czas na to, aby poczekać, aż ich starsi bracia czy siostry uporają się z egzaminami. W okresie tak intensywnego rozwoju, w którym wszystko, co dzieci robią i czego nie robią, kształtuje ich umysły, należy zwrócić szczególną uwagę, że pandemia przyniosła czas zamknięcia, izolacji, nieoczekiwanych zmian, napływu ogromnej ilości informacji, niepewności. Izolacja w większym lub mniejszym stopniu wpłynęła na każde dziecko, również na to najmłodsze, które, jak często słyszę, niczego nie rozumie, a jednak koduje informacje, odczytuje emocje, a także przejmuje od innych, oczywiście zupełnie nieświadomie, emocje i nastroje. Skoro pandemia zmieniła świat, to zmieniła również sytuację przedszkolaków.

POLECAMY

Na czym budować przestrzeń rozwojową przedszkolaków?

Podstawą budowania każdej przestrzeni służącej rozwojowi młodego człowieka jest stworzenie relacji w oparciu o żywe więzi społeczne. To one bowiem stają się fundamentem edukacji, pozwalając człowiekowi rozwijać swój potencjał oraz mieć poczucie przynależności, co jest naturalną ludzką potrzebą. Nie ma rozwoju bez wsparcia, wzajemnego zrozumienia, otwartości, odwagi, a przede wszystkim bez zaufania. Na tym powinniśmy budować przedszkola. Bo dzieci są jak kwiaty: potrzebują odpowiedniego otoczenia, by wyrosnąć, troski ogrodnika, aby się rozwijać, czasu by dojrzeć. Na efekt trzeba poczekać, ale warto.
Céline Alvarez w książce Prawa naturalne dziecka przytacza przykład epigenetyczny doskonale ilustrujący znaczenie otoczenia dla rozwoju dziecka. Autorka mówi, że wszystkie larwy pszczół mają ten sam program genetyczny, a zatem wszystkie mają cechy predestynujące je do bycia robotnicami. Nie wszystkie jednak zostaną królowymi. Królową będzie ta pszczoła, która będzie karmiona mleczkiem pszczelim. Tak samo jest z ludźmi. Dziecko, żeby rozwinąć swój potencjał, potrzebuje otoczenia, w którym jest akceptowane, czuje się bezpiecznie, wchodzi w życzliwe kontakty zarówno z rówieśnikami, jak i z osobami dorosłymi, gdzie może zawsze liczyć na wsparcie. Opisując swój eksperyment, Céline Alvarez podkreślała, że prowadzone przez nią zajęcia „odbywały się w atmosferze prawdziwego spotkania tętniącego życiem i serdecznością, dzieci miały możliwość nawiązywania prawdziwego kontaktu, wymiany, wyrażania się, wzajemnej pomocy, zabawy, pracy i życia w grupie” (Alvarez 2017:17).
Zatem, aby w pełni rozwinąć swój potencjał, młody człowiek potrzebuje: otoczenia pełnego miłości, żywego, urozmaiconego, uporządkowanego, umożliwiającego działanie, spontaniczną eksplorację, bycia z ludźmi, życzliwego i spokojnego kontaktu zapewniającego mu wsparcie.
W czasie, gdy piszę ten artykuł, przedszkola są już otwarte, oczywiście obowiązują określone procedury bezpieczeństwa, wciąż jednak nie wiemy, jak będzie wyglądała sytuacja we wrześniu i w kolejnych miesiącach. Mając na uwadze to, o czym mówią filozofowie, socjologowie i futurologowie, trzeba być przygotowanym na zjawiska, które Nassim Nicholas Taleb określa mianem czarnych łabędzi, czyli nieprzewidywalnych zdarzeń rządzących naszym życiem. W myśl tej idei to, czego nie wiemy, staje się znacznie ważniejsze od tego, co wiemy (Taleb 2020:19). Ważne więc, byśmy byli gotowi na różne scenariusze, bo – czy tego chcemy, czy nie – „Życie rozpadnie się na kawałki i między jego różnymi okresami będzie coraz mniej ciągłości” (Harari, 2018:337), a zatem: „Sukces, szczęście i poczucie spełnienia waszych dzieci będą zależały od ich umiejętności poruszania się poza schematem chronologii” (Shapiro 2018:170). I właśnie tego potrzebują nasze dzieci: byśmy od najmłodszych lat dawali im możliwość rozwijania kompetencji, które są konieczne do tego, aby móc funkcjonować w ciągle zmieniającej się rzeczywistości.

Czego potrzebuje edukacja w kontekście wciąż zmieniającego się świata? 

Pierwszym krokiem do uświadomienia sobie konieczności zmian jest analiza kluczowych czynników, kształtujących współczesną rzeczywistość pracy oraz zawodowych kompetencji przyszłości, czyli sprawności i zdolności, jakie będą wymagane niezależnie od konkretnych stanowisk pracy i w różnych środowiskach. Wymieniono je w Raporcie „Kompetencje Zawodowe Przyszłości 2020” przygotowanym przez Institute for the Future – lidera w zakresie rozwijania zaawansowanych metodologii prognostycznych.
Wyróżniono sześć czynników warunkujących zmiany:

  • Wzrost długowieczności, w efekcie czego ludzie pracują coraz dłużej, wykonują różne profesje na przestrzeni swojej kariery zawodowej, co wymaga ciągłego uczenia się, a także powoduje wzrost zapotrzebowania na usługi medyczne oraz związane ze zdrowym trybem życia.
  • Rozwój inteligentnych maszyn i systemów, co zmusza ludzi do zastanowienia się, w czym mają przewagę nad maszynami – w jakich obszarach maszyna nie zastąpi człowieka oraz na czym polega partnerstwo na linii człowiek – maszyna.
  • Zaprogramowany świat, czego skutkiem jest wchodzenie we „wszystkoprogramowalną erę”, czyli erę myślenia o świecie w kategoriach obliczeniowości, programowalności i projektowalności. 
  • Nowa ekologia mediów, która zmusza ludzi do podchodzenia do treści z większą dozą sceptycyzmu i ze świadomością, że to, co widzą dzisiaj, jutro może okazać się inne, oraz zmienia dotychczasowe sposoby komunikacji, a także możliwości tworzenia swojego internetowego wizerunku.
  • Superstruktury organizacyjne, które pozwalają działać bez względu na tradycyjne granice organizacyjne oraz wykraczać poza dobrze znane podstawowe formy i procesy, co oznacza współpracę i działanie w skalach od mikro do makro oraz wiąże się z uczeniem się wykorzystywania nowych narzędzi społecznościowych do pracy, wymyślania nowych udogodnień i zarządzania.
  • Globalnie połączony świat, w którym kluczowe jest efektywne włączanie pracowników lokalnych oraz lokalnych procesów biznesowych w infrastrukturę organizacji globalnych, aby w dalszym ciągu móc stanowić liczącą się konkurencję.

Powyższe stymulatory zmiany stały się podstawą wyróżnienia 10 kompetencji przyszłości, które zdaniem autorów raportu mają kluczowe znaczenie dla odniesienia przez współczesnego człowieka sukcesu na rynku pracy. Są to:

  1. Odkrywanie sensu i nadawanie znaczenia, dzięki którym jesteśmy w stanie czynić oryginalne spostrzeżenia, nieodzowne do podejmowania decyzji.
     
  2. Inteligencja społeczna, która pozwala szybko oceniać emocje otaczających nas osób i adekwatnie dostosowywać swoje słowa, ton głosu i gesty. 
     
  3. Niekonwencjonalne i adaptacyjne myślenie, czyli zdolność reagowania w adekwatny do sytuacji sposób, w obliczu nieprzewidzianego splotu okoliczności w danej chwili.
     
  4. Kompetencje międzykulturowe, które wiążą się nie tylko z zatrudnieniem w obcym środowisku, ale również z postrzeganiem różnorodności jako siły napędowej innowacji – to, co czyni grupę naprawdę inteligentną i innowacyjną, to połączenie osób w różnym wieku, o różnych umiejętnościach, z różnych dyscyplin, o różnych stylach pracy i myślenia.
     
  5. Myślenie obliczeniowe, które wiąże się z wykorzystywaniem symulacji, umiejętnością analizy statystycznej i rozumowania ilościowego, a także ze zrozumieniem, że nawet najlepsze modele stanowią wyłącznie przybliżenie rzeczywistości, a nie całą rzeczywistość.
     
  6. Umiejętność korzystania z nowych mediów, czyli biegłe poruszanie się w takich formatach, jak obraz i film, swobodne przygotowywanie informacji wizualnych w celu zaciekawienia odbiorcy.
     
  7. Transdyscyplinarność będąca konsekwencją wyłaniania się nowych obszarów nauki, takich jak nanotechnologia, łącząca biologię molekularną, biochemię, chemię proteinową oraz inne specjalizacje, a co za tym idzie konieczność edukowania badaczy, którzy potrafią mówić językami różnych dyscyplin, np. biologów rozumiejących matematykę, matematyków, którzy rozumieją biologię.
     
  8. Myślenie projektowe, co wiąże się z tym, że pracownicy przyszłości będą musieli nabrać wprawy w rozpoznawaniu, jakiego rodzaju myślenia wymaga konkretne zadanie oraz w przystosowywaniu pod tym kątem środowiska pracy, aby wzmocnić swoją zdolność do wykonania tych zadań.
     
  9. Zarządzanie obciążeniem kognitywnym, czyli umiejętność efektywnego filtrowania i koncentrowania się na tym, co istotne.
     
  10. Wirtualna współpraca, która wymaga nowego zestawu kompetencji przyszłości i obliguje lidera wirtualnego zespołu do wypracowania strategii, dzięki którym zaangażuje rozproszoną grupę.

Zmieniająca się rzeczywistość każe nam, dorosłym, zmienić myślenie o tym, jak i czego uczą się dzisiaj młodzi ludzie. Jeżeli bowiem, jak czytamy w raporcie, edukacja nie będzie traktowana priorytetowo, ryzykujemy utratę zdolności do przygotowania dzieci i młodzieży do zdrowej i zrównoważonej przyszłości.

Jak uwolnić geniusz przedszkolaka?

Dzieciństwo to czas intensywnego rozwoju i okres, w którym mózg dziecka jest najbardziej plastyczny. Zadaniem dorosłych, zarówno dyrektorów organizujących edukację w przedszkolu, jak i nauczycieli będących na co dzień z dziećmi, czy to w kontakcie bezpośrednim, czy podczas pracy zdalnej, a także rodziców, którzy są pierwszymi nauczycielami swoich dzieci i najlepiej znają ich potrzeby oraz mogą obserwować swoje pociechy na co dzień, jest zaprojektowanie takiej przestrzeni rozwojowej, by każde dziecko odnosiło sukces na miarę własnych możliwości. Co zatem dorośli powinni dawać dzieciom? Wolność, czyli pozwalać im robić to, co daje im radość, co wciąga je w zabawę, która jest tak naturalna dla dziecka jak oddychanie. Pozwólmy dzieciom dziwić się i zachwycać, eksplorować świat i doświadczać, bo tego naturalnie potrzebują. Naszym zadaniem jest karmić plastyczną inteligencję dziecka poprzez pozwalanie mu na to, by było aktywne.

Drodzy dorośli, rodzice i nauczyciele, bądźcie towarzyszami dzieci w ich codziennym rozwoju:

  • Bawcie się, bo zabawy wzbogacają zmysły.
  • Czytajcie książki, a tym samym otwierajcie dzieciom drzwi na świat.
  • Mówcie do dzieci językiem dorosłych.
  • Pozwalajcie poznawać świat wszystkimi zmysłami.
  • Bawcie się sztuką: śpiewajcie, tańczcie, lepcie, rysujcie, malujcie.
  • Zbierajcie, sortujcie, kategoryzujcie rzeczy.
  • Twórzcie coś z niczego.
  • Razem „pilnujcie” czasu na zegarze i w życiu.
  • Razem doświadczajcie świata.
  • Organizujcie dzieciom bycie z dziadkami.
  • Zamiast słodkich nagród dawajcie dzieciom swoją uwagę i obecność.
  • Uświadamiajcie dzieciom, że mózg jest jak mięsień, który robi się silniejszy i sprawniejszy w miarę użycia.
  • Dawajcie dzieciom czas (Fuller 2017:31).
     


O czym warto pamiętać u progu nowego roku szkolnego?

Najważniejsze jest, żeby zaufać dzieciom i dawać im przestrzeń do naturalnego rozwoju, aby pozwolić im być sobą, a efekty, choć nie natychmiastowe – bo rozwój to proces – będą zagwarantowane, o czym mówi André Stern, wspominając własne dzieciństwo: „Wolno mi było ćwiczyć te umiejętności, w których już byłem dobry, ponieważ wzbudzały we mnie zachwyt. Dzięki temu stawałem się w tych dziedzinach coraz lepszy. Potem, na przestrzeni lat, przekonałem się, że pasja ma skutek uboczny: pozwala na nabycie kompetencji. A kompetencje również mają swój skutek uboczny: sukces” (André Stern 2017: 94).


Bibliografia

  • Alvarez Céline, Prawa naturalne dziecka, CoJaNaTo, Warszawa 2017.
  • Fuller Andrew, Psychologia geniuszu. Odblokuj talenty i kreatywność swojego dziecka, Wydawnictwo Mamania, Warszawa 2017.
  • Harari Yuval Noah, 21 lekcji na  XXI wiek, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2018.
  • Nassim Nicholas Taleb, Czarny Łabędź. Jak nieprzewidywalne zdarzenia rządzą naszym życiem, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2020.
  • Shapiro Jordan, Nowe cyfrowe dzieciństwo. Jak wychowywać dzieci, by radziły sobie w  usieciowionym świecie, Wydawnictwo Mamania, Warszawa 2018.
  • Raport Kompetencje Zawodowe Przyszłości 2020 
  • https://alogic.pl/blog/raport-kompetencje-zawodowe-przyszlosci-2020-institute-for-the-future
  • Stern André, Zabawa. O  uczeniu się, zaufaniu i  życiu pełnym entuzjazmu, Element, Gliwice 2017.

Przypisy